विद्युतीय सवारीमा प्रतिगामी कदम

१७ मंसिर २०७५, पोल्यान्डको क्याटोविस । संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी महासन्धिको २४औँ विश्व सम्मेलन अर्थात् कोप-२४ । विश्वका लगभग दुई सय देशका राष्ट्रप्रमुख, सरकार प्रमुख, सरकारी प्रतिनिधि, नीति निर्माता, विज्ञ र सहभागी गरी करिब २४ हजारले भाग लिएको भव्य कार्यक्रम । नेपालका राष्ट्रपति सम्माननीय विद्यादेवी भण्डारीले आफ्नो सम्बोधनको क्रममा आफ्नो देशले कार्बनलगायत हरितगृह ग्यास उत्सर्जन कम गरेता पनि त्यसबाट सिर्जित जलवायु परिवर्तनको प्रभावबाट सबैभन्दा बढी पिल्सिएको बताउँदै नेपालले पृथ्वीको तापमान घटाउन योगदान पुर्‍याएको दाबी गर्नुभयो ।

राष्ट्रपतिको थप कथन थियो- हामी पृथ्वीको तापमान घटाउन गरिएको पेरिस सम्झौताप्रति प्रतिबद्ध छौँ । त्यसका लागि नेपालले आफ्नो नीतिलाई अनुकूल बनाउँदै लग्नेछ र राष्ट्रिय योगदानको निर्धारित प्रतिबद्धता (इन्टेन्डेड नेसनल्ली डिटरमाइन्ड कन्ट्रिब्युसन)लाई अध्यावधिक गर्नेछ । त्यस यात्रामा नेपाल लागेको प्रमाण दिँदै उहाँले भन्नुभयो– ‘हामीले राष्ट्रपति कार्यालयमा विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग सुरु गरिसकेका छौँ र यसलाई क्रमशः अन्य क्षेत्रमा पनि विस्तार गरिँदै लगिनेछ ।’ राष्ट्रपति भण्डारी यतिखेर चीनमा निर्मित ‘विवाइडी इसिक्सएस’ मोडलको विद्युतीय सवारी चढ्नुहुन्छ ।

नेपालका विकास साझेदार देशहरू र संसारभरका जलवायु परिवर्तनका उच्चस्तरका विज्ञहरू सम्मिलित उक्त कार्यक्रममा राष्ट्रपतिको उक्त भनाइ विनायोजना हचुवामा बोलिएको कुरा थिएन । त्यसअघिको घरेलु तयारी र सरकारी कदमहरू हेर्दा पनि त्यस्तै आभास भएको थियो । त्यस सम्मेलनको एक महिनाअघि कात्तिकमा वन तथा वातावरण मन्त्रालय र भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयले संयुक्त रूपमा विद्युतीय यातायात राष्ट्रिय कार्ययोजना बनाएर सार्वजनिक गरेका थिए । त्यसभन्दा पहिले सन् २०१६ मा नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलवायु परिवर्तनको महासन्धि निकाय (युएनएफसिसी)लाई पेस गरेको राष्ट्रिय योगदानको निर्धारित प्रतिबद्धतामा विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोग बढाएर उत्सर्जन कटौती गर्ने लक्ष्य पेस गरेको थियो ।

एउटा विद्युतीय कारले प्रतिवर्ष ११ हजार बिजुली खपत गरेर ८० हजार बिदेसिनबाट बचाउँछ । २० वर्षमा सोझो हिसाबले पनि २ लाख १६ हजारको बिजुली खपत गरेर १६ लाख नेपाली पैसा जोगाउँछ।

सन् २०१५ मा जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासन्धिका १९७ पक्षराष्ट्रहरूको पेरिसमा भएको सम्मेलनले गरेको पृथ्वीको तापमान वृद्धिलाई औद्योगिक युगभन्दा पूर्वको तुलनामा २ डिग्रीभन्दा तल राख्ने र सकेसम्म १.५ डिग्रीभन्दा बढ्न नदिने संझौता गरेको थियो । उक्त पेरिस सम्झौताअनुसार, पक्षराष्ट्रहरूले उत्सर्जन कटौती गर्ने राष्ट्रिय योगदानको निर्धारित प्रतिबद्धता पेस गर्नुपर्ने हुन्थ्यो । नेपालले पेस गरेको प्रतिबद्धताअनुसार सन् २०२० सम्ममा विद्युतीय गाडीको अंशलाई २० प्रतिशतमा पुर्‍याउने, सन् २०५० सम्ममा यातायातमा प्रयोग हुने जैविक इन्धनलाई ५० प्रतिशतमा झार्ने र पुराना गाडीको प्रयोग घटाएर वायु प्रदूषण घटाउने थियो । त्यसअघि सन् २०१४ मा नेपालले वातावरण-मैत्री यातायात नीति बनाएको थियो । जसमा विद्युतीय गाडीलाई सहुलियत दिने कुरा उल्लेख थियो ।

राष्ट्रपतिले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा बोलेर आएपछि त्यसपछिको बजेटमा विद्युतीय गाडीको आयातमा लाग्ने भन्सारलाई १० प्रतिशतमा झारेर र अन्तःशुल्क मिनाह गरेर सहुलियतको व्यवस्था गरियो । फलस्वरूप नेपालमा विद्युतीय गाडीको प्रयोग बढ्न पनि थालेको थियो । तर, सरकारले यसपटकको बजेटमा विद्युतीय गाडीमा दिएको उक्त सहुलियत कटौती गर्दै भन्सार र अन्तःशुल्क जोडेर ७० प्रतिशत बढायो । विद्युतीय सवारीमा दिइने सहुलियत विश्वभर बढिरहँदा हामी भने त्यसलाई खारेज गरेर उल्टो यात्रामा लागेका छौँ । तर, विद्युतीय सवारीमा हाम्रो प्रतिगमनकारी दृष्टिकोण नयाँचाहिँ होइन ।

नेपालमा विद्युतीय गाडीको गर्विलो इतिहास :

नेपालमा विद्युतीय गाडीलाई सार्वजनिक यातायातको रूपमा प्रयोग सुरु गरिँदा विश्वकै सबैभन्दा उत्कृष्ट मानिने अमेरिकी विद्युतीय कार कम्पनी टेस्ला कम्पनीका एक संस्थापक अलन मस्क युनिभर्सिटी अफ पेन्सिलभेनियामा बिए पढ्दै थिए । आजभन्दा २७ वर्षअघि अमेरिकी नियोग युएसएआइडी र एन्जियोग्लोबल रिसर्च इन्स्टिच्युटको सहयोगमा काठमाडौंमा विद्युतीय सवारी सफा टेम्पो सुरु गरिएको थियो । सन् २००० सम्म विद्युतीय सफा टेम्पोले करिब १ हजारजति मान्छेलाई रोजगारी दिन्थ्यो र दैनिक १ लाख यात्रु ओसाथ्र्यो । त्यतिवेलासम्म हाल विश्वको विद्युतीय कारको उत्पादन र खपतमा अग्रणी मानिने देश चीनमा विद्युतीय कार उत्पादनको एसोसियसनसम्म पनि थिएन ।

काठमाडौंमा धुवाँ फाल्ने विक्रम टेम्पोको सामान्य ब्याट्री भर्सन सफा टेम्पो एउटा सम्भावनायुक्त ‘जुगाड इनोभेसन’ थियो । जसको ब्याट्री प्रत्येक दुई वर्षमा फेर्नुपर्ने र अमेरिकाबाट ल्याउनुपर्ने भएकाले महँगो पथ्र्यो । तर, हरेक इनोभेसन सुरुमा महँगो र प्राविधिक रूपमा कमजोर नै हुन्छ । अहिले प्रत्येकको हातमा हुने मोबाइल फोन सुरुमा आउँदा एक केजी तौल भएको, एकपटक चार्ज गर्दा आधी घन्टा मात्र बोल्न मिल्ने, चार हजार डलर पर्ने, इँटा साइजको ‘व्रिकफोन’ थियो । समयक्रममा यस्ता इनोभेसनहरू आममानिसका लागि सहज, सस्तो, भरपर्दो र सुरक्षित बनेपछि मात्रै त्यो आमसाधनको रूपमा परिणत हुन्छ ।

व्रिकफोन स्मार्टफोन बनेर हातहातमा पुग्यो । तर, हाम्रो सफा टेम्पो आममानिसले प्रयोग गर्ने साधन बनिसकेर पनि स्मार्ट बन्न सकेन । यसको विकासमा लगभग पूर्णविराम लाग्यो । जलविद्युत्को सम्भावना बोकेको भूपरिवेष्टित मुलुक, जसको विदेशी मुद्राको ठूलो हिस्सा पेट्रोल, डिजेलजस्ता इन्धनको आयातमा खर्च हुन्छ, त्यस्तो देशमा सायद भिजनरी नेतृत्व भएको भए यतिखेर हाम्रो त्यो ‘जुगाड इनोभेसन’लाई परिष्कृत बनाएर विद्युतीय टेम्पो र स्कुटरका नयाँ भर्सन चलाइरहेका हुन्थ्यौँ होला । तर, हाम्रा सरकारी नीति-नियमहरू यति अदूरदर्शी भइदिए कि हाम्रो आफ्ना इनोभेसनलाई परिष्कृत गर्ने, सुधार्ने, लागत कम गराउने, फैलाउनेतिर लाग्नेहरूलाई उत्प्रेरणा नै भएन । अदूरदर्शिताको पछिल्लो प्रमाण केही दशकसम्म लोडसेडिङ भोगेर आएको मुलुक बिजुली खेर जाने वर्तमान अवस्थासम्ममा आइपुग्दासमेत बिजुली खपत बढाउने साधानलाई प्रत्सोहन दिएर जनताको जीवनलाई सहज गराइदिनेभन्दा निरुत्साहित गर्न हामी लागिरहेका छौँ ।

सहुलियतको प्रश्न :

विद्युतीय गाडीको इतिहास लगभग डिजेल, पेट्रोलबाट चल्ने गाडीजत्तिकै पुरानो भएता पनि यो विकासको दौडमा पछि पर्नुको कारण यसको उच्च लागत, यसलाई चाहिने पूर्वाधारको कमी, अहिलेजस्तो ब्याट्री प्रविधिको विकास नहुनु थियो । तर, यतिखेर बढ्दो कार्बन उत्सर्जनले सिर्जित जलवायु परिवर्तनको कारण पृथ्वीको तापमान वृद्धि मात्रै होइन, मानवजातिको भविष्य संकटमा पर्ने भएपछि त्यसलाई कम गर्ने उपायस्वरूप यातायातको क्षेत्रमा जैविक इन्धनको प्रयोगलाई घटाउने हिसाबले विद्युतीय गाडीको पुनरोदय विश्वभर भयो । त्यसलाई सहज बनाउन ब्याट्री प्रविधिमा भएको विकासले उल्लेख्य भूमिका खेल्यो ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार नेपालमा वायू प्रदूषणको कारण बर्सेनि लगभग ९ हजार मानिसले ज्यान गुमाउँछन् भने २.८ बिलियन डलरबराबरको सामाजिक घाटा हुने गर्छ।

यतिखेर विद्युतीय गाडीहरू पेट्रोल, डिजेलका गाडीभन्दा सुरुमा किन्दा महँगो परे पनि यसको कम सञ्चालन खर्च, यसले पु¥याउने कम वातावरणीय क्षति, जसले गर्दा जनस्वास्थ्य र पृथ्वीको पर्यावरणमा हुने लाभको कारण यसको प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा बढ्दो छ । तर, सयौँ वर्षपहिलेदेखि मानिसले चलाउँदै आएको र विश्वास गरेको सवारीसाधनलाई बदल्न त्यति सहज छैन । नयाँ प्रविधि भएको र यसका पूर्वाधार (रिचार्जिङ स्टेसनहरू) बनिनसकेकाले उपभोक्ताले हत्पती यसमाथि विश्वास गर्न सकेका छैनन् । त्यसकारण यसलाई बढावा दिने उत्प्रेरणास्वरूप विद्युतीय गाडी किन्नेलाई सरकारी सहुलियत दिने चलन विश्वभर अपनाइएको हो ।

विद्युतीय गाडीलाई सहुलियत दिनुको अर्थ दीर्घकालीन रूपमा वातावरणीय स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राख्नु हो । एक हिसाबमा कम प्रदूषण गर्ने कार्यलाई प्रत्सोहन गरेको हो । त्यही भएर विद्युतीय सवारीमा सरकारी सहुलियत संसारभर दिइँदै आइएको छ । देशअनुसार भ्याट छुट, मूल्यमा छुटदेखि पार्किङ सुविधासम्म दिनेजस्ता फरक-फरक सहुलियतका प्रावधान प्रचलनमा छन् । तर, देख्दा राज्यले सहुलियत दिएर अदृश्य फाइदा (वातावरणीय ह्रासबाट जोगाउने, जनस्वास्थ्यको असर कम गर्ने)मा लगानी गरेको देखिए पनि विद्युतीय गाडीको सहुलियतको अर्को पाटो पनि छ । त्यो भनेको जैविक इन्धन किन्दा हुने विदेशी मुद्राको बचत ।

उदाहरणका लागि प्रति १०० किमिमा चार्ज गर्नुपर्ने विद्युतीय कारले एकपल्ट चार्ज गर्दा १० युनिट बिजुली खपत गर्दा वर्षको १२ हजार किमि गुड्यो भने १२ सय युनिट बिजुली खर्च गर्छ । ९ रुपैयाँ प्रतियुनिटको दरले उक्त कारले नेपालको विद्युत् प्राधिकरणलाई वार्षिक १० हजार ८०० तिर्छ । तर, १२ हजार किमि गुडाउँदा प्रतिलिटर १५ किमिको माइलेज दिने कारले ८०० लिटरको इन्धन खान्छ, जसको मूल्य प्रतिलिटर १०० को दरमा पनि सरदर ८० हजार पर्न आउँछ । यसरी हेर्दा भन्सार र अन्तःशुल्कमा सहुलियत पाएको एउटा विद्युतीय कारले प्रतिवर्ष ११ हजार बिजुली खपत गरेर ८० हजार बिदेसिनबाट बचाउँछ । नेपालमा कारको आयु सरदर २० वर्ष मान्ने हो भने सोझो हिसाबले पनि २ लाख १६ हजारको बिजुली खपत गरेर १६ लाख नेपाली पैसा बचाउँछ ।

फाइदाको अर्को पाटो पनि छ । एक अध्ययनअनुसार १२ हजार किमि गुडेको कारले प्रतिकिमि १३७ ग्राम कार्बन उत्सर्जन गर्दा वायुमण्डलमा प्रतिवर्ष १.६ टन कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन गर्छ । त्यसबाहेक त्यस्ता गाडीले सल्फर–डाइअक्साड, नाइट्रोजन-डाइअक्साइडजस्ता हानिकारक ग्यास पनि उत्सर्जन गर्छ । इसिमोडले गरेको एक अध्ययनअनुसार नेपालमा सन् २०१५ मा यातायात क्षेत्रबाट २.७४ मिलियन टन हरितगृह ग्यास उत्सर्जन भएको थियो । यातायात क्षेत्रले नेपालको कुल उत्सर्जनको २६ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ ।

त्यसका साथै काठमाडौं उपत्यका र नेपाल संसारकै सबैभन्दा प्रदूषित सहर र देशको रूपमा परिचित छ । येल विश्व विद्यालयको सूचकांकअनुसार हाम्रो वायुको गुणस्तर पाकिस्तान र भारतपछिको विश्वमै तेस्रो खराबमा पर्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार नेपालमा वायु प्रदूषणका कारण बर्सेनि लगभग ९ हजार मानिसले ज्यान गुमाउँछन् । यसले लगभग २.८ बिलियन डलरबराबरको सामाजिक घाटा हुने गर्छ । त्यसकारण विद्युतीय गाडीमा सहुलियत दिनुको अर्थ झट्ट हेर्दा धनीहरूको चढ्ने बिलासिताको वस्तुमा सहुलियत दिएकोजस्तो देखिन्छ । तर, यसले डिजेल, पेट्रोलबाट चल्ने सवारीसाधन चढेर गाडीमालिकले वातावरणमा पुर्‍याएको असरबापत कर लगाउनुभन्दा बरु वातावरण र जनस्वास्थ्यमा असर नपार्ने कामका लागि प्रत्सोहन दिएको हो ।

अन्त्यमा, नीतिगत कमजोरीका कारण हामी हाम्रो देशमा भएको जुगाड इनोभेसनलाई परिष्कृत गर्ने र प्रत्सोहन गर्न सक्ने पहिलो अवसरबाट चुक्यौँ । फलस्वरूप देशलाई आर्थिक घाटा त भयो नै, हामीले वातावरणलाई पनि थप बिगार्‍यौँ । जनस्वास्थ्यलाई थप हानि पुर्‍याउने कार्य गर्‍यौँ । अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय संलग्न वान वल्र्ड डाटाका अनुसार नेपालको प्रतिव्यक्ति कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन विश्वमै कम छ । तर, त्यसको वृद्धिदर दक्षिण एसियामा नै सबैभन्दा बढी छ । प्रजातन्त्र आएपछि सन् १९९१ देखि २०१७ सम्म नेपालमा प्रतिव्यक्ति कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन ५२५ प्रतिशतले बढेको छ । सोही समयमा प्रतिव्यक्ति कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जनको वृद्धि श्रीलंकामा ३६९ प्रतिशत, बंगलादेशमा २६५ प्रतिशत र भारतमा १५० प्रतिशतले भएको थियो ।

कार्बन उत्सर्जनलाई जलवायु परिवर्तनको प्रमुख कारक मानिन्छ । नेपाल विश्वमा कुल कार्बन उत्सर्जन गर्नेमा निकै कम योगदान गर्ने मुलुक भए पनि र हाम्रो प्रतिव्यक्ति कार्बन उत्सर्जन न्यून भए पनि हाम्रो उत्सर्जनको वृद्धिदर तीव्र छ । जसको अर्थ हो, हामी एकातिर विकसित देशलाई तिमीहरूले गरेको कार्बन उत्सर्जनबाट सिर्जित जलवायु परिवर्तनको मारमा परेर सजाय भोग्न बाध्य भयौँ भनिरहेका छौँ, अर्कातिर हाम्रो यात्रा पनि उत्सर्जन वृद्धितिर बढ्दो छ । कोभिड-१९ ले जनतामा असर पार्‍यो भन्दै जर्मनीमा विद्युतीय गाडी किन्नेलाई हाल दिइँदै आएको सहुलियत दोब्बर पारिएको समाचार पढिरहँदा नेपालमा कोभिड-१९ को निहुँ पारेर विद्युतीय गाडीमा दिइँदै आएको सहुलियत खोस्ने कार्य प्रतिगमनको यात्रा भन्नलायक छ ।

नयाँ पत्रिका दैनिक २०७७ जेठ ३० शुक्रबार

लकडाउनमा लिसेन्कोको सम्झना

पुस २० गते वुहानबाट आएका एक नेपाली विद्यार्थीमा कोभिड-१९ को सामान्य लक्षण देखियो । उनलाई कोरोना भाइरसको जाँच गर्नका लागि देशकै ठूलो राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशालामा उपकरण, प्रविधि र जनशक्ति थिए तर रियजेन्ट थिएन । त्यसैले कोभिड-१९ को पहिलो केस जाँच्न स्याम्पल हङकङ पठाइयो । नेपालको दोस्रो कोभिड-१९ केस जाँच्न निजीस्तरको सेन्टर फर मोलिक्युलर डाइनामिक्स नेपाल (सीएमडीएन) नामक प्रयोगशालाले राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशालालाई रियजेन्ट दिएपछि मात्रै सम्भव भयो । फागुन २८ गते विश्व स्वास्थ्य संगठनले कोभिड-१९ लाई वैश्विक महामारी घोषणा गरिरहँदा नेपालको विज्ञान र प्रविधि क्षेत्रको अनुसन्धान र विकासको जिम्मा पाएको सबैभन्दा उपल्लो निकाय नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान (नास्ट) घरेलु मदिराबाट स्यानिटाइजर बनाउने तालिम दिँदै थियो ।

चैत २६ मा विश्वभर कोरोना संक्रमितको संख्याले १५ लाख नाघ्दा नेपालको सबैभन्दा ठूलो र पुरानो त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपकुलपतिले विश्वविद्यालयका चार विभागलाई ‘कोरोना अनुसन्धानको आदेश दिएको’ समाचार बाहिरियो । यतिखेर विश्वका प्रतिष्ठित अध्येताहरूले कोरोना भाइरसबारे धेरै वैज्ञानिक जानकारी नभइसकेकाले यसको भ्याक्सिन र औषधि पत्ता लगाउन चुनौती भएको बताइरहेका छन् । तर नेपालको प्रदेश १ को सामाजिक विकास मन्त्रालयले कोरोना रोकथाम भन्दै ‘होमियोप्याथिक औषधि आर्सेनिकम एल्बम ३० सी’ २ लाखभन्दा बढी डोज वितरण गरिसकेको छ । हाम्रा माथिल्लो तहका सार्वजनिक संस्थाहरू किन यति सुस्त, आदेशमुखी, निकम्मा र अप्रमाणित विज्ञानलाई प्रोत्साहित गर्ने भए ? देशका अनुसन्धान संस्थाहरू र समग्रमा देशको विज्ञान तथा प्रविधिको विकास किन हुन सकेन ? नेपालको जैविक विविधता क्षेत्रमा अनुसन्धान गरेर नीतिनिर्माण तहमा पनि काम गरिसक्नुभएका मेरा एक गुरुको सहज उत्तर थियो- लिसेन्कोवाद ।

लिसेन्कोवादको उत्पत्ति

सन् १९२७ मा रुसी कम्युनिस्ट पार्टीको मुखपत्र ‘प्राभ्दा’ मा अजरबैजानको ग्रामीण भेगमा कृषि अनुसन्धान गरिरहेका एक ‘अध्येता’ बारे फिचर छापियो । लेखमा उक्त वैज्ञानिकले जाडोमा रोपिने गहुँको बीउलाई निश्चित समयसम्म ढड्याएर चिसो तापक्रममा राख्दा उक्त गहुँ गर्मीमा रोप्न मिल्ने बालीमा परिणत हुने विधि (भर्नलाइजेसन) आफूले विकास गरेको दाबी गरेका थिए । तीन वर्षपछि ‘प्राभ्दा’ मा त्यसका दुइटा फलोअप स्टोरी छापिए । सन् १९३० मा छापिएको पछिल्लो लेखमा भनिएको थियो- ‘रुसी कृषि वैज्ञानिकले जाडोमा रोपिने गहुँको परिभाषा बदलिदिएका छन् । उनको आविष्कारले सोभियत कृषि उत्पादनलाई बढाउने मात्रै होइन, सोभियत साम्यवाद प्राप्तिको गतिलाई पनि द्रुत बनाउनेछ’ (पिटर पिंगल, द मर्डर अफ निकोलाई भ्याभिलोभ, पृ. १४९) । बर्सेनिजसो भोकमरीले लाखौं मानिसको ज्यान लिने सोभियत संघमा त्यहाँका वैज्ञानिकले आविष्कार गरेको उक्त ‘क्रान्तिकारी विधि’ ले धेरैको ध्यान खिच्न सफल भयो, रुसका तत्कालीन राष्ट्रपति जोसेफ स्टालिनको पनि ।

शक्तिशाली स्टालिनको ढाडस र कम्युनिस्ट पार्टीको सहयोग पाएपछि लेनिनग्रादको प्राज्ञिक वृत्तमा खासै नचिनिएका उक्त व्यक्तिको भाग्य एकाएक चम्कियो । उनी सोभियत संघको जैविक अनुसन्धानका क्षेत्रमा अगाडि बढ्दै गए । र, ‘प्राभ्दा’ मा पहिलो फिचर छापिएको तीन वर्ष नपुग्दै उक्त व्यक्ति सोभियत संघको लेनिन अल युनियन एकेडेमी अफ एग्रिकल्चरल साइन्सेसको निर्देशक बने । ‘प्राभ्दा’ को लेखमा कृषकको आँगनमा बसेर अनुसन्धान गर्ने ‘खालीखुट्टे वैज्ञानिक’ का रूपमा वर्णित व्यक्ति थिए- ट्रफिम डोनिसोभिक लिसेन्को ।

लिसेन्को डार्बिनको प्रकृति छनोटको सिद्धान्तको खिल्ली उडाउँथे । ग्रेगर मेन्डल (जसलाई आधुनिक आनुवंशिक सिद्धान्तको पिता पनि भनिन्छ) को आनुवंशिक विज्ञानलाई लफ्फाजी भन्थे । तर वैज्ञानिक जगत्मा अप्रमाणित भएको लेमार्कको ‘जीवले ग्रहण गरेको गुण पछिल्लो वंशमा सर्छ’ भन्ने सिद्धान्तलाई शिरोधार्य गर्थे । उनको विश्वास थियो- वनस्पतिहरूले जीवनमा प्राप्त गरेका गुण वा चरित्रहरूलाई अर्को पुस्तामा सार्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि, कुनै वनस्पतिको सम्पूर्ण पात हटाइदिएर त्यसको बीउ रोप्ने हो भने उक्त बीउबाट उम्रने वनस्पति पातविहीन हुन्छ । उनका यस्ता मान्यता अप्रमाणित त थिए नै, स्थापित अनुवंशको सिद्धान्तसँग पनि बाझिने खालका थिए । यद्यपि लिसेन्कोको छद्म विज्ञानलाई सत्य साबित गर्न उनी मात्रै होइन, स्टालिन र उनको प्रोपोगान्डा संयन्त्र पनि लागेका थिए ।

त्यसैले त्यति बेला तथ्यांकलाई तोडमरोड गरेर लिसेन्कोको विचारसँग मिल्दोजुल्दो नतिजा ल्याउने वैज्ञानिकहरूलाई सरकारबाट अनुसन्धान सहायता र पुरस्कार दिइन्थ्यो । लिसेन्कोको उक्त छद्म विज्ञानसँग आनुवंशिक अनुसन्धान गर्ने थुप्रै रुसी वैज्ञानिकको विमति थियो । लिसेन्को आफूसँग असहमत वैज्ञानिकहरूलाई मार्क्सवादविरोधीको बिल्ला भिराउँथे र सार्वजनिक रूपमै गर्जन्थे, ‘वर्गशत्रु भनेको वर्गशत्रु नै हुन्छ, चाहे त्यो वैज्ञानिक होस् या अन्य ।’ लिसेन्कोको त्यस्तो भनाइले स्टालिनको जोडदार वाहवाही पाउँथ्यो । स्टालिनले सबैका अगाडि भन्थे, ‘वाह कमरेड लिसेन्को, वाह !’

स्टालिनको सहयोगले उदाएका लिसेन्कोको दबदबा स्टालिनको मृत्युपछि ओरालो लाग्दै गयो । अत्याचारले सीमा नाघेपछि लिसेन्कोलाई हटाउन सन् १९५५ मा तीन सय वैज्ञानिकले रुसी कम्युनिस्ट पार्टीलाई पत्र लेखे । तर पनि केही समय स्टालिनका उत्तराधिकारी ख्रुस्चेभको सहयोगले लिसेन्को रुसी वैज्ञानिक नेतृत्वमा रहिरहन सफल भए । ख्रुस्चेभपछि ब्रेजनेभका पालामा सन् १९६५ मा लिसेन्को इन्स्टिच्युट अफ जेनेटिक्स अफ द एकेडेमी अफ साइन्सेसको निर्देशक पदबाट हट्न बाध्य भए ।

लेखक स्याम किनका अनुसार, लिसेन्कोको समयमा रुसको वैज्ञानिक अनुसन्धान ५० वर्ष पछि धकेलियो । अहिले संसारभर छद्म विज्ञानलाई उकास्ने, पार्टी शक्तिको आडमा विरोधी अध्येताहरू सिद्ध्याउने र भएका अनुसन्धान संस्था तहसनहस पार्ने चारित्रिक विशेषतालाई लिसेन्कोवाद भनिन्छ । भनिन्छ, रुसी जैविक विज्ञानका क्षेत्रमा ३५ वर्षसम्म दबदबा गरेका लिसेन्कोको समयमा ३ हजारभन्दा बढी रुसी वैज्ञानिकलाई बरखास्त, जेल सजाय र हत्या गरिएको थियो । तीमध्येका एक प्रमुख व्यक्ति थिए- निकोलाई भाभिलोभ ।

भाभिलोभको दु:खान्त

त्यति बेला निकोलाई भाभिलोभ रुसका प्रसिद्ध वनस्पतिशास्त्री, कृषिविज्ञ र लेनिन अल युनियन एकेडेमी अफ एग्रिकल्चर साइन्सेसका निर्देशक थिए ।

आज पनि भाभिलोभलाई उनले पत्ता लगाएको ‘खाद्यान्नको उत्पत्ति केन्द्र’ को अनुसन्धानका लागि विश्वभर चिनिन्छ । उनले भ्लादिमिर लेनिनको मातहतमा पनि काम गरेका थिए । लेनिनले सन् १९२१ को गृहयुद्ध र लगत्तैको खडेरीका कारण खाद्य उत्पादन घटेर भोकमरीको अवस्था आएपछि खाद्य उत्पादन बढाउन वैज्ञानिक अनुसन्धानमा जोड दिने नीति ल्याए । त्यति बेला अहिलेजस्तो एउटा वनस्पतिको जिन अर्कोमा प्रसारण गर्ने बायोटेक्नोलोजीको विकास भइसकेको थिएन । बढी उत्पादन दिने बालीको बीउ निकाल्न विभिन्न जातका बालीलाई क्रस गराउनुपर्थ्यो । उक्त कामका लागि धेरै जातका बीउ चाहिन्छन् भन्ने ज्ञान भाभिलोभलाई थियो । त्यसैले उनले संसारभरबाट बीउ संकलन गरेर विश्वकै पहिलो बीउ बैंक रुसमा स्थापना गरेका थिए ।

बालीका बीउ संकलन र अनुसन्धानका क्रममा लेनिनले भाभिलोभलाई अमेरिकासम्म पठाए । भाभिलोभका जीवनी लेखक पिटर पिंगलका अनुसार, त्यति बेला अमेरिका प्रवेश गर्ने प्रत्येक यात्रुसँग ३०० डलर साथमा हुनुपर्थ्यो । तर रुसमा लेनिनसँग डलर थिएन । लेनिनले भाभिलोभलाई डलरको साटो सुन र प्लाटिनियम दिएर अमेरिका पठाए । तर न्युयोर्क हार्बरको अध्यागमनमा भाभिलोभले डलर देखाउन सकेनन् । सुन र प्लाटिनियम देखाउँदा उनी अमेरिका छिर्नबाट रोकिए । पछि एक अमेरिकी साथीले ३०० डलर तिरिदिएपछि उनले अमेरिका प्रवेश पाए । भाभिलोभले अमेरिकाबाट हजारौं वनस्पतिका बीउ संकलन गरेर रुस लगेका थिए । उनी संसारभरबाट संकलन गरिएका विभिन्न जातका गहुँ, जौका बीउहरूको क्रस गराएर खडेरीमा फस्टाउने र रोग नलाग्ने गहुँका बीउ उत्पादन गर्ने अनुसन्धानका इन्चार्ज थिए ।

लेनिनको मृत्युपछि सत्तामा आएका स्टालिनले रुसमा निजी जमिन कब्जा गरेर सामूहिक खेती प्रणाली लागू गरे, जसका कारण जमिनको उत्पादकत्व पहिलेभन्दा घट्यो । भोकमरीको अवस्था आएपछि त्यसको दोष स्टालिनले वैज्ञानिकहरूको कमजोर अनुसन्धानलाई दिए । स्टालिनले भाभिलोभ लगायतका वैज्ञानिकलाई अनुसन्धान गरेर दुई वर्षभित्रै बढी उब्जनी हुने गहुँको बीउ निकाल्न आदेश दिए । तर भाभिलोभले त्यसका लागि कम्तीमा १०-१२ वर्ष लाग्ने बताए । एकातिर लिसेन्कोको चाँडै उत्पादन गर्ने छद्म विज्ञानको धार र अर्कातिर भाभिलोभको प्रक्रियासंगत विज्ञानमा आधारित अलि लामो समय लाग्ने धारमध्ये स्टालिनको समर्थनमा लिसेन्कोको धारले जित्यो । अनि सुरु भयो भाभिलोभको दुर्दिन ।

१९३४ को मेमा भाभिलोभसँग दुई वर्षमा हुने कामलाई १२ वर्ष किन लगाउने भनेर स्पष्टीकरण सोधियो । केही महिनामै उनको अनुसन्धानलाई निकम्मा करार गरियो । र, एक वर्षमा भाभिलोभले आफू संलग्न १५ संस्थाको जिम्मेवारीबाट हात धुनुपर्‍यो । विदेशीको इसारामा राज्यविरुद्ध अपराध गरेको आरोपमा उनलाई फिल्डमा काम गर्दैगर्दा गिरफ्तार गरियो । सन् १९४३ जनवरी २६ मा कुपोषणका कारण जेलभित्रै उनको मृत्यु भएको घोषणा गरियो ।’ उनी १९४१ मा मस्काेकाे जेलमा देखिएका थिए भनिन्छ।

यतिखेर संसारभर वैज्ञानिक अनुसन्धानमा अप्रमाणित र छद्म विज्ञानलाई प्रोत्साहित गर्ने, विषयगत विज्ञतामा कमजोर तर पार्टी र नेताप्रति वफादारहरूलाई प्राज्ञिक संस्थाहरूमा नियुक्त गर्ने, राजनीतिक आडमा विरोधीहरूको हुर्मत लिने र अनुसन्धानमा तुरुन्तै नतिजा खोज्ने प्रवृत्तिलाई लिसेन्कोवादको उपमा दिइन्छ । लिसेन्को रुसमा पढे-लेखेका, विदेशी जर्नलहरूमा लेख प्रकाशित गर्ने, विदेशमा राम्रो नेटवर्क भएका भाभिलोभजस्ता वैज्ञानिकहरूलाई खिसी गर्दै भन्थे, ‘अनुसन्धान प्रकाशन गरेर के हुन्छ ? जनताका लागि काम गर्नुपर्छ ।’ लगभग लिसेन्कोको समयको रुसको जस्तै अवस्था नेपालमा देख्न सकिन्छ । बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना भएको तीन दशकमा हाम्रा विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्थाहरूका अधिकांश नियुक्ति उत्कृष्टता, क्षमता, दक्षता, पारदर्शिता नभई राजनीतिक भागबन्डाका आधारमा भएका छन्, जसका कारण यस अवधिमा देशभित्रका उत्कृष्ट प्राज्ञिक, वैज्ञानिक र अनुसन्धान क्षेत्रमा काम गरेका हजारौं व्यक्ति पलायन भएका छन् । राज्यको विज्ञान, प्रविधि र अनुसन्धानसहित ज्ञान-विज्ञानको क्षेत्र धराशायी हुन पुगेको छ । त्यसैले महामारीजस्ता संकटमा ती संस्था किंकर्तव्यविमूढ बनिरहेका छन् ।

भूकम्पको संकट होस् या कोरोनाको महामारी, नीतिनिर्माण तहमा स्वतन्त्र विज्ञ र अध्येताको प्रवेश लोकरिझ्याइँका लागि हुने तर निर्णय, नियुक्ति र कार्यान्वयनको तहमा नेतासँग राम्रो सम्बन्ध भएकाहरूको हालीमुहाली हुने प्रचलन विद्यमान छ । कोरोना संकटले फेरि पनि हाम्रा सार्वजनिक शैक्षिक, प्राज्ञिक र अनुसन्धान संस्थाहरूको निकम्मापनलाई ऐना देखाइदिएको छ । तर हामी विगतका गल्तीबाट सिक्ने होइन, कमजोरी दोहोर्‍याइरहेका छौं । देशको राष्ट्रिय प्रयोगशालालाई रियजेन्ट सापटी दिने सीएमडीएनका संस्थापक डा. समीरमणि दीक्षितले वैशाख २४ गते ट्वीट गरे, ‘यो देशमा कार्यदल बनाइन्छ, सुझाव लिइन्छ, अन्तत: राजनीतिसँग जोडिएका सीमित व्यक्तिहरू अघि सर्छन् । हामीजस्ता तटस्थ नागरिकहरू ट्वाँ !’

कान्तिपुर दैनिक । जेष्ठ ५, २०७७ 

Contact

Uttam Babu Shrestha

Global Institute for Interdisciplinary Studies (GIIS)

PO Box 3084, Kathmandu, Nepal

Email: ubshrestha@yahoo.com|Phone: +9779840728150|Skype: ubshrestha

 

About

My name is Uttam Babu Shrestha. I am a director/research fellow of the Global Institute for Interdisciplinary Studies (GIIS), Nepal. I have completed a Ph.D. in Environmental Science from the University of Massachusetts Boston, USA under the supervision of Prof. Kamal Bawa and have two masters’ degrees, one in Geographic Information Technology from Northeastern University, USA and the other in Botany from Tribhuvan University, Nepal. After working at Harvard University, University of Massachusetts Boston, University of Maine, USA, Technical University of Munich, Germany and University of Southern Queensland, Australia, I returned my home country Nepal and co-founded GIIS, a Kathmandu based research institution.

I was awarded by Outstanding Graduate Student Award for my Ph.D. at the University of Massachusetts Boston in 2014 and the Graduate Academic Excellence Award for my Master’s degree at Northeastern University in 2008. In my research career, I have received several research grants including grants from USAID, National Geographic Society’s Explorer Grant (2019), National Geographic Society’s Conservation Trust Grant, USA (2012), Rufford Foundation Grant, UK (2013, 2014, 2015), and research grants from the Queensland Government and New South Wales Government, Australia. So far, I have published more than 55 peer-reviewed papers, one book, two book chapters, and several articles in popular press. My research was also featured in the Journal Nature and covered by several international and national media outlets including Atlantic, New York Times, National Geographic, and Scientific American. My research interests are climate change and its impact on ecosystems and speciesbiodiversity conservation, land-use change, and human use of natural resources.

I am a member of the Global Young Academy—a global organization of young scien­tists around the world where I co-lead a working group—Science Diplomacy in South Asia. I was a fellow for the global assessments of Biodiversity at the Intergovernmental Panel for Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) from 2016-2019 and lead author for the assessments of sustainable use of wild species at IPBES from 2018-2021. I am an avid traveler and an enthusiast photographer. I also received some awards in photography. I write op-eds in Nepali newspapers.

शासकीय अक्षमताको मूल्य

२०७५ जेठ १० । भृकुटीमण्डपको शैक्षिक मेला । सम्भवतः नेपालकै सबैभन्दा पढैया, बुद्धिजीवी, लेखक, पाठक, शिक्षक, विद्यार्थी र ज्ञानका भोका उत्सुक मानिसहरूको जमघट र अन्तरक्रिया हुने थलोको औपचारिक कार्यक्रम । आफ्ना पुर्खाहरूको बढाइचढाइ गर्ने क्रममा प्रमुख वक्ताले त्यहाँ दाबी गरे- राइट दाजुभाइले जहाज बनाउनुभन्दा धेरैअघि नेपालमा एयरबस बनेको थियो ।

‘हाम्रा पुर्खा यति भिजिनरी, सन् १९०३ मा राइट ब्रदरले प्लेन बनाउन सुरु गरे, हाम्रा पुर्खाले काल्पनिक होस् या जेसुकै होस्, तर पुष्पक विमानबाट राम र सीतालाई लंकाबाट लिएर अयोध्या फर्केका थिए ।’ दाबीकर्ताको थप कथन थियो, ‘त्यो पुष्पक विमान भनेको एयरबस नै रहेछ ।’ वक्ता त्यतिमा रोकिएनन्, उनले जोसिँदै थपे, ‘नौ ग्रह नेपाली ज्योतिषीले पहिले पत्ता लगाएपछि मात्र वैज्ञानिकले पुष्टि गरेका हुन् ।’

सत्य ठहरिएमा उड्डयन र खगोल विज्ञानको विश्वइतिहासलाई फेरबदल गर्न सक्ने उक्त दाबी गर्ने व्यक्ति कुनै खगोलशास्त्री, उड्डयन वैज्ञानिक वा इतिहासकार थिएनन् । उनी नेपालका बहालवाला प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद ओली थिए, जसले केही दिनअघि कोरोना भाइरसबारे मुख्यमन्त्रीहरूलाई प्रवचन दिए । प्रधानमन्त्रीको दाबी थियो, ‘भाइरसमा फ्याट्टीय तत्त्व हुन्छ … तातोपानीले धुनेबित्तिकै त्यो समाप्त हुन्छ ।’ कोरोना भाइरससम्बन्धी उनको पछिल्लो भनाइलाई तथ्य-जाँचकीहरूले असत्य र भ्रमपूर्ण भनेका छन् ।

प्रधानमन्त्री ओलीमा एयरबसको यथार्थ (फ्याक्ट) र पुष्पक विमानको कथा (फिक्सन) लाई एउटै ठान्ने भ्रम विद्यमान छ । गैंडादेखि ग्रहसम्मका, एयरबसदेखि भाइरससम्मका उनका फरकफरक अभिव्यक्ति सुन्दा लाग्छ, उनी ती विषयका विज्ञभन्दा बढी जानकार र विश्वविद्यालयका प्राध्यापकभन्दा बढी सूचित छन् । उनका भनाइहरू गलत भएको विज्ञहरूले बारम्बार बताइरहँदा पनि उनमा आफ्नो (अ)ज्ञानप्रतिको विश्वास घटेको देखिँदैन । बरु उनको आत्मविश्वासको उचाइ चुलिँदो छ ।

अक्षमको अहम्

सन् १९९९ मा ‘जर्नल अफ पर्सनालिटी एन्ड सोसियल साइकोलोजी’ को ७७ औं अंकमा जस्टिन क्रुगर र डेभिड डनिङको अनुसन्धानात्मक लेख छापियो । अनुसन्धानमा कर्नेल विश्वविद्यालय, अमेरिकाका ६५ विद्यार्थीलाई विभिन्न ठट्यौली (जोक्स) हरूको हाँसोउठ्दोपनको मूल्यांकन गर्न दिइएको थियो । विद्यार्थीहरूले हाँस्न मन नलाग्ने जोक्सलाई घटीमा १ अंकदेखि एकदमै हँसाउने जोक्सलाई बढीमा ११ अंकसम्म दिन सक्थे ।

त्यसपछि विद्यार्थीहरूलाई सहपाठीका तुलनामा जोक्सको हाँसोउठ्दोपनको जाँच गर्न सक्ने आफ्नै क्षमताको स्वमूल्यांकन गर्न लगाइयो । उनीहरूले अरूका तुलनामा ‘म उत्कृष्ट, मध्यम वा कमजोर छु’ मध्ये एउटा रोज्नुपर्थ्यो । अध्येताहरूले विद्यार्थीहरूलाई दिएकै ठ्ट्यौली आठ हास्यकलाकारलाई पनि दिए र त्यसरी १ देखि ११ अंकसम्मको रेटिङमा जोक्सको मूल्यांकन गर्न भने । हास्यकलाकारहरूले जोक्सलाई दिएको मूल्यांकन आपसमा मिल्दोजुल्दो थियो । त्यसपछि हास्यकलाकारहरूले गरेका जोक्सका मूल्यांकनलाई आधार मानेर विद्यार्थीको मूल्यांकनलाई जाँचियो ।

अध्येताले हास्यकलाकारको मूल्यांकनसँग मिलाउने विद्यार्थीलाई सक्षम र नमिलाउनेलाई अक्षमका रूपमा वर्गीकरण गरे । जब अक्षम विद्यार्थीहरूले अन्य विद्यार्थीका तुलनामा गरेको

आफ्नो मूल्यांकन र उनीहरूले गरेका जोक्सको मूल्यांकन हेरियो, तब पत्ता लाग्यो- जोक्सको वास्तविक मूल्यांकनमा अक्षम ठहरिएका विद्यार्थीहरूले स्वमूल्यांकनमा भने आफूलाई अरूका तुलनामा बढी जान्ने ठान्ने रहेछन् ।

ती अध्येताहरूले विभिन्न विषयमा उक्त अनुसन्धानहरूलाई दोहोर्‍याए । नतिजा सधैं एउटै निस्कियो- अक्षम मानिसहरूको कार्यनिष्पादन निम्छरो मात्र हुँदैन, उनीहरू आफ्नो ज्ञान, सीप र क्षमताको वास्तविक मूल्यांकन गर्न पनि असफल हुन्छन् । उनीहरू आफ्नो कमजोरी देख्न असमर्थ हुन्छन् । त्यसकारण परीक्षामा कम नम्बर ल्याउने विद्यार्थीहरूलाई लाग्छ, मैले योभन्दा धेरै नम्बर ल्याउनुपर्ने हो । उक्त खोजमा आधारित अक्षम मानिसहरूमा विद्यमान आफूलाई अरूभन्दा बढी क्षमतावान् ठान्ने आग्रहयुक्त मानव मनोविज्ञानलाई ‘डनिङ-क्रुगर इफेक्ट’ भनिन्छ ।

अक्षम मानिसहरूमा देखिने त्यस्तो अहम्बारे डेभिड डनिङ थप्छन्, ‘अक्षमताले धेरैजसो मानिसहरूलाई दिशाहीन, व्याकुल, सतर्क तुल्याउनुको साटो उनीहरूमा आफ्नो ज्ञान, क्षमता र सीपप्रतिको अस्वाभाविक भरोसा थपिदिन्छ ।’

इतिहासकै शक्तिशालीमध्ये एक ठानिएका प्रधानमन्त्री ओलीले अहिलेसम्म आफ्नो शासकीय नेतृत्व क्षमता खासै देखाउन नसक्नु, धेरैजसो निर्णयबाट पछि हट्नु तर हरेक विधामा आफूलाई ज्ञानी, सूचित र बुझक्कड सम्झनुलाई उनी ‘डनिङ-क्रुगर इफेक्ट’ को सिकार भएको मान्न सकिन्छ । प्रधानमन्त्री ओलीमा मात्रै होइन, आफ्नो अज्ञानताको आयतन र ज्ञानको सीमाको महसुस नहुनु स्वाभाविक मानवीय गुण नै हो । जुन धेरैथोरै, प्रकट-अप्रकट रूपमा सबै मानिसमा हुन्छ । तर यस्तो संज्ञानात्मक आग्रह (कग्नेटिभ बायस) बाट मुक्त हुने उपाय छ त ?

मनोवैज्ञानिकहरू भन्छन्- सिकाइ । निरन्तर सिकाइले त्यसबाट मुक्ति दिन्छ । तर सिक्नका लागि उत्सुकता हुन जरुरी छ । जान्नेहरूको कुरा सुन्ने धैर्य सिकाइको दोस्रो सर्त हो । तर प्रधानमन्त्रीको व्यक्तित्वमा यी कुराहरू गयल छन् ।

विज्ञ र नेता सम्बन्ध

मानव विकासक्रमसँगै वस्तु र सेवाको विशिष्टीकरण पनि सुरु भयो । यतिखेर ज्ञानको फैलावट र विकासले गर्दा व्यक्तिविशेष सबै कुरामा जानिफकार र निपुण हुन सक्ने अवस्था पनि छैन ।

त्यसैले, विशिष्ट काम गर्नका लागि समाजलाई निश्चित विषयमा सामान्यजनभन्दा फराकिलो र गहिरो ज्ञान भएका ‘जान्ने’ मानिसहरूको अर्थात् विज्ञहरूको आवश्यकता पर्‍यो । हामीले अपनाएको उदार लोकतन्त्रमा विज्ञहरूको भूमिका शासकीय निर्णयलाई सघाउन नेताहरूलाई सल्लाह दिने र जनतालाई सुसूचित गराउने हुन्छ ।

विज्ञहरूले दिएका प्रमाणमा आधारित सुझावका आधारमा राजनीतिक जनप्रतिनिधिले निर्णय गर्छ र जनताले त्यस्ता निर्णय गर्ने जनप्रतिनिधि अर्थात् नेताहरूलाई चुन्छन् । नेताहरूले गरेका निर्णयप्रति निरन्तर खबरदारी गरेर सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजले घुमाउरो हिसाबले सरकारलाई सही निर्णयका लागि सघाएका हुन्छन् । यस्तो फरक अंगहरूको सामूहिक छलफल, बहस र खबरदारीले निर्णयकर्तामा हुने संज्ञानात्मक आग्रहजस्ता मानवीय कमजोरीहरूलाई पहिचान गर्न र त्यसलाई हटाउन मदत गर्छ । बहुविज्ञहरूको सल्लाहले निर्णय गर्दा हुने ज्ञानको अभाव र सीमिततालाई परिपूर्ति गराउन सक्छ ।

सञ्चारमाध्यमको खबरदारीले नेतृत्वलाई आफूले गरेको निर्णयको अनुगमन गर्न सघाउँछ । समग्रमा शासकीय निर्णयमा संलग्न यस्ता व्यक्ति र संस्थाहरूको सहभागिता र भूमिकाले शासकीय निर्णयलाई तर्कसंगत बनाउन सहयोग गर्छ । अहिलेसम्मको मानव प्रगति तर्कमा आधारित सामूहिक निर्णयको प्रतिफल हो, जुन अहिले संसारले भोगिरहेको कोरोना महाव्याधिसँग लड्नका लागि पनि आवश्यक छ ।

तर यतिखेर कोरोना महामारी लगायतका थुप्रै विषयमा गरिएका ओली नेतृत्वका शासकीय निर्णयहरू तर्कसंगत लाग्दैनन् । किनभने वर्तमान नेपालमा विज्ञ र नेताबीचको सम्बन्ध माथि उल्लेख गरेको जस्तो आदर्श छैन । वर्तमानमा अधिकांश विज्ञहरू माग्ने र नेताहरू दिनेको हैसियतमा छन् ।

जब लामो समयको शैक्षिक साधनामार्फत कुनै विषयमा विज्ञता हासिल गरेका मानिसहरू माग्नेमा रूपान्तरित हुन्छन्, जब विज्ञहरूलाई आफ्नो शिक्षा, सीप र क्षमतामा भन्दा बढी विश्वास नेताको फेरो र पार्टीको टहरोमा लाग्छ, तब उनीहरूको भूमिका नीतिगत निर्णयमा सल्लाह दिने सल्लाहकारको होइन, निर्णय भइसकेका कुराहरूलाई कार्यान्वयन गर्ने कारिन्दामा फेरिन्छ । पद र नियुक्तिका लागि पार्टीको तल्लो कमिटीमा बसेर निरन्तर लेभी बुझाउन राजी भएपछि विज्ञको भूमिका कार्यकर्तामा खुम्चिन्छ र विज्ञ पनि नेताजस्तै आग्रहको सिकार हुन्छ ।

विज्ञहरू कारिन्दा र कार्यकर्तामा फेरिएकै कारण प्रधानमन्त्री लगायतका नेताहरूले राज्यको तलब-सुविधा दिएर राखेका सल्लाहकारहरूलाई पीएकै व्यवहार गर्न पुग्छन्, जुन कुरा पूर्वप्रधानमन्त्रीहरूका सल्लाहकार भइसकेका ठूला प्राध्यापकहरूको अन्तर्वार्ता पढ्दा प्रस्ट हुन्छ । यस्तो परिपाटीभित्र हुर्किएका विज्ञहरूले नेतालाई सम्झाउने, उनीहरू अस्पष्ट भएका ठाउँमा (ब्लाडन्ड स्पट) स्पष्ट पार्ने र नेताहरूले नदेखेका कमजोरीहरू औंल्याउन सक्ने हैसियत राख्दैनन् ।

वर्तमान प्रधानमन्त्रीका सल्लाहकारहरूको हैसियतबारे कान्तिपुरमा प्राध्यापक कृष्ण पोखरेल भन्छन्, ‘उनीहरू प्रधानमन्त्रीले हप्काउन सक्ने हैसियतका छन् ।’

देशका महत्त्वपूर्ण नीतिगत निर्णयमा सघाउनुपर्ने विज्ञसमूहहरूको शासन व्यवस्थामा यस्तो टिठलाग्दो उपस्थितिको असर प्रधानमन्त्रीहरूका निर्णय, व्यवहार र बोलीमा झल्कन्छ । यसैका कारण प्रधानमन्त्रीले लिएका निर्णयहरू केही समय पनि नटिक्ने (भर्खरै जारी/फिर्ता अध्यादेश), कामकारबाहीमा ढंग नपुग्ने (शेरबहादुर पुनलाई कारबाही) र उनका बोलीहरू (कोरोना भाइरसको प्रवचन) भ्रमपूर्ण हुने अवस्था सिर्जना भएका छन् । फलस्वरूप प्रधानमन्त्री प्रतिक्रियात्मक बन्न पुगेका छन् । उनले ठूलो त्याग र मिहिनेतले आर्जन गरेको राजनीतिक पुँजी सकिँदै गएको छ । र, निर्वाचनमा आर्जन गरेको ठूलो जनमत साँघुरिएको छ ।

रेल र पानीजहाज ल्याउने ठूला सपना देखाउँदै शासन सम्हालेको साढे दुई वर्षमा विवेक नपुगेकै कारण प्रधानमन्त्री ओली करारमा कार्यरत एउटा डाक्टरलाई सरुवा गर्नसम्म नसक्ने हैसियतमा खुम्चिएका छन् । तर विडम्बना, आफूमा भएको ‘डनिङ क्रुगर इफेक्ट’ को उपचार गर्नुको साटो परीक्षामा कम नम्बर ल्याएको विद्यार्थीले शिक्षकलाई गाली गरेजस्तो उनी स्वतन्त्र बौद्धिक लेखक, पत्रकार, सञ्चारमाध्यमहरूलाई सम्बोधनैपिच्छे गाली गरिरहेका देखिन्छन् । उनी जनतालाई सुसूचित तुल्याउने पुनजस्ता विज्ञहरूमाथि बेमौसममा कारबाहीको डन्डा बर्साएर मुख थुन्न खोज्छन् । अर्कातिर, पुनजस्ता विज्ञहरूले बोल्नुपर्ने भाइरससम्बन्धी कुराहरू आफू बोल्दै हिँड्छन् ।

प्रधानमन्त्री ओली यतिखेर नीतिनिमार्णको शीर्ष स्थानमा छन् । त्यसैले देशको समस्याप्रतिको उनको यस्तो गलत बुझाइ र त्यसको आडमा गरिने निर्णयहरूको मूल्य चर्को छ । सम्पूर्ण मानवजाति यतिखेर कोरोना भाइरससँगको लडाइँमा छ तर प्रधानमन्त्री त्योसँग जुध्ने रणनीति तय गर्नुभन्दा राजनीतिक दाउपेचमा व्यस्त छन् ।

अन्त्यमा, राष्ट्रको महत्त्वपूर्ण निर्णय गर्ने व्यक्तिहरूमा यस्तो संक्रामक रोगप्रतिको अज्ञानताको मूल्य कति महँगो पर्न सक्छ भन्ने हेर्न धेरै लामो इतिहास पल्टाउनु पर्दैन ।

दक्षिण अफ्रिकालाई हेरे पुग्छ । सन् २००० तिर त्यहाँका राष्ट्रपति तबोम्बेकीले वैज्ञानिक प्रमाण र विज्ञको सुझावलाई नकार्दै भन्थे- एड्स भाइरसले होइन, गरिबी, कुपोषण र कमजोर स्वास्थ्यका कारणले लाग्ने रोग हो ।

उनको त्यो गलत विश्वासका कारण एचआईभी रोकथामका लागि सिफारिस गरिएका औषधि र उपचारलाई रोकियो । विज्ञान रविज्ञप्रति उनको विरागले देशले ठूलोमुल्य चुकाउनुपर्‍यो । यतिखेर दक्षिण अफ्रिकालाई नेल्सन मन्डेलाको देश मात्रै भनेर चिनिँदैन, संसारमा सबभन्दा बढी एड्स संक्रमितको देश भनेर चिनिन्छ, जहाँ अहिले ७२ लाख एड्स संक्रमित छन् । त्यहाँ एड्सको महामारी बढ्नमा तबोम्बेकीको गलत विश्वास र अक्षमता प्रमुख कारण थियो । सन् २००८ मा हार्वर्ड विश्वविद्यालयले गरेको अध्ययनले भन्छ- उनले एड्सलाई विज्ञानसम्मत बुझेका भए ३ लाख मान्छेको ज्यान र ३५ हजार बालबालिकालाई एचआईभी संक्रमणबाट बचाउन सकिन्थ्यो । भविष्यमा कुनै दिन शासकहरूको यस्तो अक्षमताको मूल्य यसरी नै कुनै विदेशी विश्वविद्यालयले सगरमाथाको देशबारे पनि लेख्ला ?

कान्तिपुर दैनिक |  वैशाख १६, २०७७

कोरोना महाव्याधीमा कुसमाचार

ग्लोबल जर्नल अफ मेडिकल रिसर्च : के इन्टरडिसिप्लिनरीको डिसेम्बर २०१५ अंकमा ‘बढी कोका भएको चक्लेटले वजन घटाउँछ’ शीर्षकमा एउटा वैज्ञानिक लेख छापियो । सो शोधमा आधारित ‘स्लिम हुन चक्लेट’ शीर्षकको समाचार युरोपको सबैभन्दा बढी बिक्री हुने जर्मन ट्याब्ल्वोइड ‘विल्ड’ को पहिलो पृष्ठमा छापियो । समाचारमा भनिएको थियो– जर्मन अध्येताहरूले गरेको अनुसन्धानअनुसार शरीरको तौल घटाउन कम कार्बोहाइड्रेटयुक्त खाना खानेले दैनिक चकलेट सेवन गरे वजन १० प्रतिशतले चाँडै घट्छ । ‘राम्रो कुरा यो छ कि चकलेट सर्वत्र पाइन्छ’ सो अध्ययनका प्रमुख अध्येता जोह्नेस वानोनको भनाइ समाचारमा ‘कोट’ गरिएको थियो । समाचारअनुसार डा. वानोन इन्स्टिच्युट अफ डाइट एन्ड हेल्थका निर्देशक थिए ।

विल्डले समाचार ब्रेक गरेपछि त्यसलाई अमेरिकाको हपिंmग्टन पोस्ट, बेलायतको डेली मेल र भारतको टाइम्स अफ इन्डियालगायत सञ्चारमाध्यमले पछ्याउँदै समाचार प्रकाशित गरे । दसौँ लाखले समाचार पढे, सञ्जालमा सेयर गरे । पंक्तिकारले सो अध्ययनबारे गुगल गर्दा ३० हजार ८ सय पेज देखायो । सो अनुसन्धान छाप्ने जर्नल, समाचार बनाउने सञ्चारमाध्यम सबै साँचा थिए र अझै पनि अस्तित्वमा छन् । तर, अध्येता जोह्नेस वानोन र उनको अनुसन्धान संस्था इन्स्टिच्युट अफ डाइट एन्ड हेल्थ संसारभर कतै अस्तित्वमा थिएन । त्यो सबै एउटा योजनामुताबिकको प्रपञ्च मात्र थियो । फेक अर्थात् झुटो थियो, जसले दसौँ लाखलाई एकैपटक झुक्यायो ।

१७ मार्च २०२० कभेरी गनपथे अनुजाले कभेरी ट्विटर ह्यान्डलबाट केही फोटो राखेर यसरी ट्विट गरिन्– महाव्याधीको अकल्पनीय असर, भेनिस (इटाली) का नहरहरू सधैँभन्दा सफा छन् । माछा देखिएका छन् । पानीहाँस फर्किएको छ । इटालीमा कोभिड–१९ महाव्याधी फैलिएर त्यसले सधैँ पर्यटकले खचाखच हुने भेनिस सहरलाई लकडाउनको अवस्थामा पु-याएपछि गरिएको सो ट्विटले केही दिनमै दश लाखभन्दा बढी लाइक र करिब तीन लाख रिट्विट पायो ।

त्यसको केहीपछि अर्को व्यक्तिले भेनिसका नहरहरू सफा भएको मात्रै होइन, डल्फिनसमेत देखिन थाले भनेर भिडियो ट्विट गरे । सो फोटो र भिडियोलाई लिएर संसारभरका समाचार माध्यमले समाचार बनाए, जसमध्ये प्रसिद्ध बेलायती दैनिक गार्जियन पनि थियो । वन्यजन्तुको विषयमा विश्वसनीय मानिने नेसनल जियोग्राफिक म्यागेजिनले अनुसन्धान रिपोर्ट प्रकाशित गरेपछि थाहा लाग्यो, ती लाखौँ सेयर भएको डल्फिनको भिडियो
भेनिसको थिएन ।

झुटो समाचारको फैलावट 

अमेरिकी लेखक मार्क ट्वेनको भन्ने ठानिएको एउटा प्रसिद्ध उक्ति छ– सत्यले जुत्ता लगाउन नपाउँदै झुटले आधि संसारको फन्को मारिसकेको हुन्छ । मार्क ट्वेनले इन्टरनेट देख्न पाएनन् । फेसबुक र ट्विटर पनि चलाएनन् । तैपनि, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको जमानामा झुटो समाचार फैलने गतिको भने सही पूर्वानुुमान गरेका रहेछन् । दुई वर्षअघि गरिएको एक वैज्ञानिक अनुसन्धानका अनुसार झुटो समाचारको फैलावटको गति सत्य समाचारभन्दा कैयौँ गुणा तीव्र हुन्छ ।

साइन्स जर्नलमा सन् २०१८ मा प्रकाशित सो अनुसन्धानमा अध्येताहरूले सन् २००७ देखि २०१२ सम्म प्रकाशित र ३० लाख मान्छेले ट्विट गरेका १ लाख २६ हजार समाचारलाई केलाएका थिए । ती समाचारलाई ६ वटा सत्य जाँच्ने संस्थाले सुरुमा सत्य र झुटमा वर्गीकरण गरेका थिए र त्यसको फैलने गति (रिट्विट) को विश्लेषण गरिएको थियो । उनीहरूका अनुसार असत्य समाचार १ लाख मान्छेसम्म फैलँदा सत्य समाचार १ हजारसम्म पनि पुगेको हुँदैन । सामाजिक सञ्जाल ट्विटरमा झुटो समाचार सत्य समाचारभन्दा ७० प्रतिशत बढि रिट्विट हुन्छ । असत्य समाचार तीव्र गतिमा र धेरै मान्छेबीच फैलने मात्र होइन, त्यसले पार्ने प्रभाव पनि दीर्घकालसम्म रहने सो अनुसन्धानको निष्कर्ष थियो ।

मानव अवधानको व्यापार

यतिखेर संसारमा पौने दुई अर्ब वेबसाइट सञ्चालनमा रहेको विश्वास गरिन्छ । सूचनाको युग भनिने यो समयमा ती वेबसाइटमा विभिन्न सूचना र समाचार पाइन्छन् । सूचना विभागका अनुसार, नेपालजस्तो गरिब देशमा समेत १८ सय ४५ समाचार–वेबसाइट दर्ता छन् । त्यहाँ दर्ता नभएका कैयौँ वेबसाइट होलान् । तिनले प्रत्येक क्षणजस्तो उत्पादन गर्ने सूचना हेर्दा हामी साँच्चै सूचनाको बमबारीमा बाँचिरहेका छौँ जस्तो लाग्छ । कुनै कुराको प्रचुरताले त्यसप्रतिको वास्ता स्वाभाविक रूपमा घटाउँछ । जसरी औजार उपलब्ध हुनासाथ मान्छेले त्यसलाई प्रयोग गरिहाल्दैन, त्यसरी नै समाचार–माध्यम जन्माउँदैमा त्यसमा झुम्मिनेहरू पाइहालिन्छन् भन्ने हुँदैन । त्यसकारण जसरी आपूर्ति बढेपछि माग स्वतः घट्छ, त्यसरी नै सूचनाको बाढीले सूचनाका उपभोक्ताको माग घटाएको छ ।

यतिखेर सञ्चार–माध्यमका समाचार पढेर, फेसबुक, ट्विटर चलाएर, गुगलमा सूचना हेरेर हामीले आफ्नो समय र ध्यान त्यसलाई दिइरहेका हुन्छौँ । अर्थशास्त्रको भाषामा भन्दा सूचनाको बजारमा मानिसले आफूसँग भएको मानव अवधान (अटेन्सन) को विनिमय गरिरहेको हुन्छ उपलब्ध सूचनासँग । त्यस्तो बजारमा उत्पादित वस्तु (समाचार) को उत्पादन बढी भएपछि त्यसका उपभोक्ताको आवश्यकता पर्छ । त्यसैले यतिखेर सूचना होइन, त्यसलाई उपभोग गर्ने मान्छे वा बजारको खाँचो छ ।

सूचना र समाचारको समृद्धिले अवधानको अभाव निम्त्याएपछि मानिसको ध्यान खिचिराख्नु चुनौतीपूर्ण हुँदै गएको छ । त्यसैले मानव अवधान (अटेन्सन) लाई अहिलेको शताब्दीको सबैभन्दा दुर्लभ तर अमूल्य उपभोग्य वस्तु (कमोडिटी) मानिन्छ । त्यस्तो उपभोग्य वस्तुलाई मुद्रीकरण (मनिटाइज) गरेर सूचनाका उत्पादक र व्यवस्थापकले अकुत नाफा कमाइरहेका छन् । त्यही नाफाका लागि मानव अवधानका व्यापारीले झुट, अर्धसत्य, प्रपोगान्डाको सहारा लिएका हुन्छन् ।

कुसमाचारको पासो

उल्लिखित चकलेटको अनुसन्धानदेखि भेनिसको नहरमा डल्फिन आएकोसम्म र यतिखेर भाइरल भइरहेको इटालीको प्रमले आत्मसमर्पण गरेकोदेखि पुटिनले सडकमा सिंह छाडेकोसम्मका समाचारमा ठूलो समानता छ । ती समाचार मूलधारमा दिइने समाचारभन्दा पृथक् छन् । त्यसमा नवीनता छ । नयाँ र फरक कुराले मान्छेको भावनालाई चाँडै उद्वेलित गराउने तागत राख्छन्, जसको कारण त्यस्ता समाचार क्षणभरमा फैलन्छन् वा अहिलेको प्रचलित भाषामा भन्दा ‘भाइरल’ हुन्छ ।

नयाँ र फरक विषयले मान्छेको भावनालाई चाँडै उद्वेलित गराउने तागत राख्ने हुनाले कुसमाचार क्षणभरमा फैलन्छन् वा अहिलेको प्रचलित भाषामा भन्दा ‘भाइरल’ हुन्छन् ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार त्यस्तो नयाँ सूचनासँगको हाम्रो प्रेम मानव उत्पत्तिसँग जोडिएको छ । नयाँ सूचनाले हामीलाई निर्णय गर्न सघाउँछ । बसिरहेको कुर्सीको खुट्टामा सर्प भएको थाहा पाउनासाथ त्यसले हामीलाई तुरुन्तै भाग्ने निर्णय गर्न सघाउँछ । हामीले त्यस्तो निमेषभरमै निर्णय गर्ने क्षमता विकासक्रममा बाँच्नका लागि हासिल गरेको एउटा गुण हो ।

स्नायु अध्येताका अनुसार, मानिसको दिमागको एक भागले नवीन कुरालाई तुरुन्तै विश्लेषण गर्ने क्षमता राख्छ । त्यसकारण नयाँ कुरा, चाहे त्यो हामी जंगली अवस्थामा हुँदा अफ्रिकाको जंगलमा नयाँ जनावर देखेर भाग्दाको अवस्थामा होस् या कम्प्युटरको स्क्रिनमा देखिएको नयाँ सूचनामा होस्, त्यसले दिमागको त्यस्तो भागलाई निमेषमै उद्वेलित गराउँछ र दिमागमै रहेको अर्को विवेकपूर्ण क्षमता भएको भागलाई छायामा पार्छ । दिमागको यस्तो बनोटले गर्दा हामी त्यस्तो समाचार साँचो, झुटो नछुट्याई तुरुन्तै सेयर गरिहाल्ने निर्णय गरिहाल्छौँ । यो प्रक्रिया एकदमै चाँडो हुन्छ । त्यसो त मानव मस्तिष्कले शरीरको ऊर्जा कम खपत गर्न पनि निर्णय गर्दा सोचेर विचार गरेर गर्नेभन्दा यस्ता छोटा बाटाहरू बनाएको हुन्छ ।

दोस्रो, नवीन कुरा थाहा पाएर आफ्नो कविला वा झुन्डमा सेयर गर्दा अफ्रिकाको जंगलमा बसेको मानिसले समाजबाट एक किसिमको पुरस्कार पाउँथ्यो । जानकार रहेछ भन्ने हिसाबले अन्य सदस्यले हेर्थे । त्यसकारण सामाजिक प्राणी मानिसले त्यस्तो कुरा आफ्ना वरिपरि सेयर गर्न मन पराउँछ । यतिखेर त्यस्तो नयाँ कुरा सेयर गर्दा फेसबुकमा लाइक, कमेन्ट र सेयर पाउँछ, जसले उसको दिमागको डोपोमिन (खुसी पार्ने हर्मोन) लाई बढाउँछ । त्यसकारण मानिस नयाँ र फरक कुरा देख्नासाथ सेयर गरिहाल्छन् ।

तेस्रो, मानिसमा आफू र आफ्नाले गरेको कुरा ठीक भन्ने पूर्वाग्रह हुन्छ । चुरोट खाने मान्छेले आफूले चुरोट खाएको राम्रो भन्न समाजमा चुरोट खाएर बढी वर्ष बाँचेको मान्छेको उदाहरण दिइरहेको हुन्छ । जब कि त्यस्तो उदाहरण अपवाद हुन् भन्ने उसले बिर्सेको हुन्छ । मानिसमा आफ्नाले भनेको ठीक हो भन्ने गुणको साइनो पनि प्राचीन नै हो । अफ्रिकाको जंगलमा १०, १२ जनाको झुन्डमा बसेका वेला झुन्डका सदस्यको कुरा नमान्दा आफ्नो ज्यानका लागि खतरा हुन सक्थ्यो । हामीले अझै पनि त्यो गुणलाई फाल्न सकेका छैनौँ । यस्तो गुणका कारण विश्वास, विचारलाई अरूले चुनौती नदेओस् भनेर मान्छेले आफूलाई मनपर्ने विचारका, उस्तै आस्था बोकेका मान्छेको झुन्ड बनाएर बस्छ, चाहे त्यो छरछिमेकमा होस्, फेसबुक या ट्विटर नै किन नहोस् ।

अफ्रिकाको जंगलमा बस्दाको त्यो प्राचीन गुणलाई फेसबुक र ट्विरका एल्गोरिदमले झनै बढाएका हुन्छन् । ती एल्गोरिदमले मान्छेको रुचि लाइक, कमेन्ट र सेयरका आधारमा चिनेर उसको रुचिअनुसारका सामग्री बारम्बार देखाउँछन् । भनिन्छ, फेसबुकमा गरिएको १५० लाइकको विश्लेषण फेसबुकले मान्छेलाई उसको श्रीमान् या श्रीमतीले भन्दा बढी र ३०० लाइकको विश्लेषणले मान्छेले आफूले आफूलाई बुझेको भन्दा बढी बुझेको हुन्छ । त्यसरी मान्छेको आस्था, विचार र सोच बुझेको फेसबुकले ऊसँग मिल्ने उस्तै सूचनाको बमबारी टाइमलाइनमा पठाएर मान्छेलाई एकपछि अर्का त्यस्तै पोस्टको सेयर गर्ने एकांकी र मुर्ख बनाउँछ । अर्को अध्ययनअनुसार पूर्वाग्रही मान्छे असत्य वा कुसमाचारको जालोमा पर्ने जोखिम बढी हुन्छ ।

अन्त्यमा, अहिले चल्तीमा आएको जोडी शब्द ‘फेक न्युज’को न्वारन इबोला महामारीका वेला गरिएको थियो । यसको न्वारन गर्ने पण्डित बजफिडका सम्पादक क्रेग सिल्भरम्यानको परिभाषामा फेक न्युज नाफाका लागि उत्पादित पूर्ण रूपमा गलत सूचना हो । यस्तै संकटका वेला लिइने निर्णयका लागि मानिस नयाँ सूचनाको खोजीमा अधैर्य भएका हुन्छन् । कुसमाचारका बानियाँहरूले यसलाई मौकाका रूपमा लिन्छन् । अतिरञ्जना, भावनात्मक र आत्मपरक सूचनाहरूले मान्छेको अवधान लुटेर नाफा कमाउन खोज्छन् । त्यसैले लकडाउनको यस मौकामा कोरोनाबाट मात्रै होइन, कुसमाचारको भाइरसबाट पनि बचौँ ।

नयाँ पत्रिका दैनिक । २०७६ चैत १४ शुक्रबार

संक्रामक रोग र जलवायु परिवर्तनबीच पक्कै सम्बन्ध छ : उत्तमबाबु श्रेष्ठ [अन्तर्वार्ता]

त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट वनस्पतिशास्त्रमा एमएस्सी, अमेरिकाको नर्थस्टर्न विश्वविद्यालयबाट भौगोलिक सूचना प्रविधिमा मास्टर्स र युनिभर्सिटी अफ म्यासेचुसेट्सबाट वातावरण विज्ञानमा पिएचडी गरेका उत्तमबाबु श्रेष्ठ ६ बर्षयता अष्ट्रेलियाको एक विश्वविद्यालयमा रिसर्च फेलो र सिनियर रिसर्च फेलोको रुपमा काम गर्दै थिए। त्यसलाई छोडेर नेपालमा नै स्थायी रुपमा बस्ने गरेर पाँच हप्ताअघि नेपाल फर्किएका हुन्।

श्रेष्ठसँग उनको क्वारेन्टाइन दैनिकी, वातावरण विनाश, जलवायु परिवर्तन र रोगहरुको सम्बन्धबारे नेपाल लाइभका लागि प्रजु पन्तले गरेको कुराकानीः

लकडाउनमा दिनहरु कसरी बित्दैछन्?
घरमा नै बसेर लेख्ने, पढ्ने, बच्चाहरुसँग खेल्ने र अनुसन्धानका कामहरु गरिरहेको छु। कोरोनालाई रोकथामको लागि संसारभर लकडाउन हुन थालेपछि विश्वका ४० प्रमुख सहरहरुको लकडाउनले वायु प्रदुषणको अवस्थामा कस्तो फेरबदल ल्यायो भन्ने एउटा अनुसन्धान सकायौं। त्यसको नतिजा प्रकाशोन्मुख छ।

त्यसको लागि हाम्रो संस्थाका तीन जना र अष्ट्रेलिया र जर्मनीका तीन जना अनुसन्धानकर्ताले तीन हप्तायता लगभग २४ सै घन्टा पालैपालो काम गर्‍यौं।

कस्ताकस्ता पुस्तकहरु पढिरहनुभएको छ?
यस्तो घरै बस्न पाएको समयमा पनि एउटा दूर्भाग्य हो कि यतिखेर मैले अनुसन्धान बाहेकका अन्य रुचीका किताबहरु पढ्ने मौका मिलेको छैन। कोभिड—१९ सुरु भएपछि हामीले आफ्नो ठाँउबाट यसै सम्बन्धी र हाम्रो विषयका अनुसन्धानका विषयवस्तुहरुको खोजी गर्न लाग्यौं र त्यसतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न थाल्यौं।

म जनस्वास्थ्यको विषयको अध्येता नभए पनि जनस्वास्थ्यसँग जोडिएका थुप्रै आयामहरुमा अनुसन्धान गर्न सकिन्छ कि भनेर हेर्न थालें। लकडाउन र वायु प्रदुषणको अनुसन्धानले पनि समय खायो। अखबारी लेखनले थप व्यस्त बनायो। तर लेख लेख्ने क्रममा David Quammen को पुस्तक Spillover: Animal Infections and the Next Human Pandemic पढियो। वन्यजन्तुबाट मानिसमा सर्ने रोगका बारेमा लेखिएको पुस्तक यतिखेर धेरै सान्दर्भिक छ।

लामो समय विदेशमा बसेर किन यतिबेला नेपाल फर्किनुभयो?
विदेशिने सबैमा स्वदेश फर्कने अतृप्त चाहना हुँदोरहेछ तर कतिले त्यसलाई व्यवहारमा रुपान्तरण गर्छन्, कतिले गर्दैनन्। म त्यो चाहनालाई व्यवहारमा उर्तानसक्ने थोरै भाग्यमानीहरु मध्येमा परें। पारिवारिक कारण र आफ्नो रुचीले (बुढेसकालमा किन पहिल्यै नेपाल नफर्किए हुँला भनेर नपछुताउन) नेपाल फर्किए।

तर एक हिसाबले भन्दा म विदेशमा छु जस्तो खासै लाग्दैन थियो। किनभने १५ बर्ष विदेश बस्दा लगभग बर्षैपिच्छे नेपाल आइरहें। विदेशमा कमाएर उतै कर तिरे पनि मेरो अनुसन्धानका विषयहरु नेपालसँग नै सम्बन्धित थियो। यतिखेर नेपाल फर्किए पनि काम हिजो गरेको जस्तै गर्ने हो। यहाँ आइसकेपछि काम गर्नको लागि भनेर पोहर म जस्तै विदेशमा पढेर फर्किएकाहरु मिलेर खोलेको अनुसन्धान संस्था ‘ग्लोबल इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिस्प्लिनरी स्टडिज’को डाइरेक्टरको रुपमा हाल कार्यरत छु।

यस संस्थामा हाल १५ जना रिसर्च फेलोहरु जोडिनुभएको छ। हामीले बहुविधागत (multi-disciplinary) र अन्तरविधागत (interdisciplinary) अनुसन्धानहरुलाई नेपालमा बढाउने र अन्तरविधागत विज्ञान जस्तै सस्टेनेविलिटि साइन्स (sustainability science) को क्षेत्रमा नयाँ पुस्ताका अगुवाहरु जन्माउने र हुर्काउने उद्देश्य राखेका छौं।

मेरो चाहना नेपालमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरको विश्वसनीय अनुसन्धान संस्थाहरु होस् जसले अन्तर्राष्ट्रिय समस्या र विश्वस्तरको अनुसन्धान गरेर ज्ञान उत्पादनमा भूमिका खेल्न सकोस् भन्ने छ। हामीले खोलेको संस्था पनि त्यस्तैमा परिदेओस् भन्ने अपेक्षा छ। स्थापनाको एकबर्ष भित्र नै यस संस्थामा कार्यरत हामीहरुले विश्वप्रसिद्ध जर्नलहरु साइन्स, नेचर जस्ता प्रकाशनहरुमा आफ्नो अनुसन्धानहरु प्रकाशित गर्न सफल भएका छौं।

विश्वस्तरका अनुसन्धान कोषहरुमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा सामेल भएर अनुसन्धान सहायताहरु जुटाउन सफल पनि भएका छौं। भर्खरै लकडाउनपछिको विश्वभरको वायु प्रदुषणको अवस्था हेर्ने सानै भएता पनि विश्वस्तरको अनुसन्धानको काम सकायौं। समग्रमा अहिलेसम्मको यात्रामा यसमा संलग्न साथीहरुको रुची, लगाब र स्वंयसेवी भावनाबाट र यस बाहिरका मानिसहरुबाट पाएको सल्लाह, सुझाब र प्रतिक्रियाबाट उत्साहित छु र भविष्यप्रति आशावादी पनि।

तपाई लामो समय अध्ययन अनुसन्धानको लागि विदेश बस्नुभयो। त्यसको लागि त यहाँभन्दा बाहिरै सुविधा हुन्थ्यो होला नि, होइन?
अनुसन्धानको लागि चाहिने आर्थिक, उपकरण, पुस्तकालय लगायतका स्रोत सामाग्रीहरुको उपलब्धता, अध्येताहरु बीचको नेटवर्क, सिनियर अध्येताहरुले दिने प्रवचनहरुमा सामेल हुन पाइने जस्ता विविध कारणहरुले गर्दा नेपालमा भन्दा अनुसन्धानको लागि विदेशमा सहजता हुन्छ। साथै, विदेशमा संलग्न संस्थाको विश्वसनीयता, जसले अनुसन्धानको लागि चाहिने सहयोग जुटाउनको लागि मद्त पनि गर्दछ।

तथापी, हामीले गर्न लागेको अनुसन्धानको लागि ठूला, महंगा उपकरण तत्कालै आवश्यक पर्दैनन्। ठूला तथ्यांकहरु विश्लेषण गर्न परे त्यस्ता कम्प्युटरहरु भाडामा लिन पनि सकिन्छ। त्यसकारण नेपालमा बसेर पनि मैले यसअघि विदेशमा हुँदा गरिरहेका कामहरुलाई बढाउन सकिन्छ जस्तो लाग्यो र त्यसको लागि प्रयास त गरौं भनेर कम्फोर्ट ट्रयापबाट बाहिर निस्कने कोसिस गरेको हो। हेरौं कतिसम्म सकिन्छ।

अमेरिकी सहरहरुमा गरिएको पछिल्लो अनुसन्धानले वायु प्रदुषण बढी भएका ठाँउमा कोरोना भाइरसबाट मर्ने दर पनि उच्च पाइएको देखिएको छ।

कतिपय मान्छेहरुले कोरोना महामारीलाई प्रकृतिले मानव जातिलाई लिएको बदला पनि भनिरारहेका छन्। तपाईंले हालसालै विभिन्न पत्रपत्रिकामा वन्यजन्तु र प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्धको बिग्रेकोले महामारी फैलिएको भन्ने कोणबाट लेखहरु पनि लेख्नुभयो। के प्रकृतिले मानवजातिलाई बदला लिएकै हो त? 
मलाई पृथ्वीले बदला लिन्छ जस्तो लाग्दैन। पृथ्वी कुनै दैविक शक्ति होइन, बदला लिनको लागि। यो एउटा ग्रह हो, जहाँको वातावरणको कारण जीवन सम्भव भयो। पृथ्वीको लागि नदेखिने भाइरस, ब्याक्टेरियादेखि मानिससम्मको सबै जीवन उस्तै हो। प्रकृतिको त को आफ्नो, को पराई? को ठूलो को सानो? बलियो—निर्धा सबै समान। मानव जाति पनि त्यसको अपवाद होइन।

प्रकृतिमा सबैलाई लाग्ने एउटा नियम छ, जसलाई हामी प्रकृति छनौटको सिद्धान्त भन्छौं। त्यो भनेको प्रकृति प्रदत्त रुपमा जन्मने, बाँच्ने र आफ्नो अनुवंश प्रसारण गर्ने क्रमको संघर्ष, आफ्नै प्रजाति र अन्य प्रजातिका बीचमा। यस पृथ्वीमा रहेका मानिस लगायतका वनस्पति, जनावर, ब्याक्टेरिया, भाइरसले सबैले गर्ने त्यही हो, अर्थात् जन्मने, बाँच्ने र आफ्नो अनुवंश प्रसारण गर्ने हो।

हामीले ब्याक्टेरियाबाट बच्न एन्टिबायोटिक बनायौं। ब्याक्टेरियाले एन्टिबायोटिकले नमर्ने अनुवंशको विकास गर्‍यो। यी सबै बाँच्ने र आफ्नो अनुवंश प्रसारण गर्ने आआफ्नो तरिका वा कला हो। त्यसकारण विहंगम प्रकृतिको दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, अहिलेको कोरोना भाइरसले हामी मानिसले जे गरिरहेका छौं, त्यहि गरेको छ— जन्मने, बाँच्ने र फैलने। मनुष्यको कोणबाट पो यो महामारी, हानिकारक, नराम्रो, बिषाणु आदि इत्यादि। प्रकृतिको लागि त यसमा असल—खराब, राम्रो—नराम्रो के छ र?

जहाँसम्म हाम्रो र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको कुरा छ, हामी स्वस्थ हुनको लागि बस्ने घर स्वास्थ्य हुन पर्दछ। तर, औद्योगिक क्रान्तिपछि विशेष गरेर विगत ५० वर्षयता हाम्रो साझा घर पृथ्वीको स्वास्थ्य बिग्रिएको छ। मानिसको कारण पृथ्वीको जैविक अजैविक संरचनामा व्यापक परिवर्तन भएको छ।

मानिससँग दोस्ती राख्ने र उसलाई राम्रो लाग्ने बाहेकका जंगल, जल, जलचर, जीवजन्तु घटेका छन्। हामीले उत्पादन गरेका विकारहरु प्लाष्टिक, हरितगृह ग्यास बढेका छन्। हाम्रै कारण यहाँ निकै छोटो समयमा मौसम परिवर्तन भएको छ। त्यसैले पृथ्वीको जुन प्राकृतिक क्षमता छ, जसमा हाम्रो खाना, औषधि, औद्यागिक कच्चा पदार्थका साथै स्वच्छ पानी, सफा हावा र प्रकोपसँग जुद्ने क्षमतासम्म निर्भर छ, त्यो बिग्रेको छ। त्यस क्षमतामा ह्रास आएको छ।

एक अर्थमा भन्दा हामीले लटरम्म फलेको रुखको फेदलाई हल्लाएका छौं र त्यसबाट थुप्रै फल झरेको छ, त्यो फल कस्तो हुन्छ? त्यसले के हुन्छ भन्ने निकै कम जानकारी हामीलाई छ। हामीसँग भएको जानकारीले विश्वमा ६० प्रतिशत संक्रमण रोग र ७५ प्रतिशत नयाँ बिषाणुको उत्पत्ति स्रोत जंगली जनावरहरु हुन् भन्छ।

पछिल्लो पटक देखिएका महामारी इबोला, मर्स, सार्स, एड्सदेखि नेपालमा धेरै मानिसहरुको लाग्ने रेबिज, इन्फ्लुन्जा, डेंगीको स्रोत पनि जनावर नै हो। यस्ता रोगहरुको संख्या र यसले पार्ने असरको मात्रा बढ्दो छ।

वन्यजन्तुबाट मानिसमा रोग सर्ने के कारणले भइरहेको छ त?
एउटा त माथि नै भनियो। हामीले पृथ्वी नामक रुख हल्लायौं। दोश्रो, वन्यजन्तुसँगको हाम्रो सामिप्यता बढ्यो। तेश्रो, हाम्रो बसाई, व्यापार, यात्रा सबैमा सघनता आयो, जसलाई हामी भूमण्डलीकरण पनि भन्छौं। त्यसको कारण मानिसहरुको संयुक्तता बढ्यो, जसले गर्दा रोग चाँडै फैलने वातावरण बन्न पुग्यो।

यतिखेर विचित्र (एक्जोटिक) का जंगल जनावरहरु प्रयोगशालामा अनुसन्धानको लागि, घरपालुवा साथी (पेट) को रुपमा वा खानाको रुपमा हामीसँग नजिकिने वातावरण बनेको छ। सन् १९३२ ताका न्यूयोर्क विश्वविद्यालयमा पोलियो खोपको बाँदरमाथि अनुसन्धान गर्ने क्रममा बाँदरले टोकेर हप्र्स वि भन्ने भाइरस अनुसन्धानकर्तालाई सर्‍यो। त्यस्तै घरमा पालेको सुगाबाट सिटकोसिस (सुगाज्वर), घोडाबाट हेन्ड्रा भाइरस सरे। संसारमा मानिसलाई लामो समय दुःख दिएको प्लेग मुसाबाट सरेको हो।

जंगली जनावारको मासु खाँदा सरेको भनिएको इबोला र चिम्पान्जीसँगको सम्पर्कबाट सरेको भनिएको एड्स त्यसका केही उदाहरण हुन्। त्यसकारण हामीलाई कम जानकारी भएका यस्ता जनावरको किनबेच, मासु खाने, पाल्ने गर्दा उनीहरुको भाइरस हामीमा सर्ने वातावरण बन्यो। अर्को मानिसहरु वनजंगल फडानी गरेर वन्यजन्तुको नजिकै गएर बस्न जान थाले।

ब्राजिलको एम्याजोन क्षेत्रमा १३ बर्षको तथ्यांक केलाएर गरिएको अनुसन्धानले वन फडानीसँगै संक्रमण रोग पनि बढ्ने देखाएको थियो। वनको नजिकै भएका समुदायमा लामखुट्टेबाट सर्ने रोगहरु बढी मात्रामा पाइएको थियो। यस्ता विविध मानवीय गतिविधिका कारण यसअघि कहिले नदेखिएको मानव—वन्यजन्तुको सामिप्यता रोग सर्ने पुल बनेको अनुसन्धानहरुले देखाएका छन्। पछिल्लो समयमा देखिएका महामारी सार्स, मर्स र कोभिड १९ को स्रोत चीनको आलो मासु बजार भएको भन्ने देखिनु त्यसको एउटा ठूलो प्रमाण हो।

त्यतिमात्रै होइन अमेरिकी सहरहरुमा गरिएको पछिल्लो अनुसन्धानले वायु प्रदुषण बढी भएका ठाँउमा कोरोना भाइरसबाट मर्ने दर पनि उच्च पाइएको देखिएको छ। त्यसले रोग लाग्न नदिन मात्रै होइन, रोग लागेपछि बच्न पनि स्वास्थ्य वातावरण हुन जरुरी छ भन्ने देखाँउछ।

विनाश नभई विकास हुँदैन भन्ने मानसिकताले विकासको नाममा हामीले विगतको ५० बर्षमा बागमती नदीमात्रै होइन, त्यहाँको सभ्यता, पहिचान, त्यहाँको जलचर सबैको विनाश गर्‍यौं। अब बागमतीलाई पुरानो अवस्थामा फर्काउन भनेर विभिन्न आयोजनाहरुमा कति खर्च लागेको छ भन्नुस् त?

वन्यजन्तुको सामिप्यता र प्रकृतिको विनास बाहेक जलवायु परिवर्तनसँग यस्ता महामारीको के सम्बन्ध छ?
वायु प्रदुषण जुन जलवायु परिवर्तनको कारक पनि हो, त्यसले कोरोनाबाट मृत्यु बढाउने कुरा बाहेक अहिले कोरोना भाइरससँग जलवायु परिवर्तनको सम्बन्धको बारेमा त खासै जानकारी भएको छैन। त्यस सम्बन्धी कुराहरु पढ्न पाएको छैन। यसका अनुसन्धानहरु भइरहेका पनि होलान्। तर संक्रमण रोग र जलवायु परिवर्तनको पक्कै सम्बन्ध छ। त्यसको सबैभन्दा राम्रो उदाहरण त औलो वा डेंगी हो।

जलवायू परिवर्तनको कारण लामखुट्टे केही दशक पहिला नपाइने उच्च हिमाली क्षेत्रमा पनि पाइन थालेका छन्। लामखुट्टेसँगै त्यस्ता ठाँउहरुमा लामखुट्टेबाट सर्ने रोगहरु पनि बढेको छन्। त्यसकारण जलवायु परिवर्तनसँग संक्रमण रोगको फैलाहट पनि बढेको देखिन्छ। त्यस्तै मिचाह प्रजातिका वनस्पति र जनावर पनि जलवायु परिवर्तनसँग फैलिएका छन्। तर पनि यो क्षेत्र अझै बढि अनुसन्धान गर्नुपर्ने क्षेत्र हो।

जलवायु परिवर्तनले ल्याउने जोखिममा पर्ने देशहरुमध्ये नेपाल उच्च स्थानमा छ। यसको अहिले प्रभाव कस्तो छ र भविष्यमा कस्तो संकटहरु ल्याउने देख्नुहुन्छ?
मुख्यतः जलवायु परिवर्तनले नेपालको कृषि क्षेत्रमा (कम उब्जाउ हुने, बालीनाली नफल्ने, किरा र रोगको प्रकोप बढ्ने), खडेरीको कारण पानीको समस्या, अतिवृष्टिले गर्दा बाढी, पहिरो जाने जसले गर्दा मानवीय जीवन, भौतिक पूर्वाधारमा क्षति पुग्ने। वन, वातावरणमा जलवायु परिवर्तनको कारण विभिन्न प्रजातिका जीवजन्तुहरु लोप हुने र मानव स्वास्थ्यलाई प्रभाव पार्ने आदि हुन्।

हामीले गरेका अनुसन्धानहरुमा जुन मोडलिङमा आधारित थिए, त्यसले पनि जलवायु परिर्वतनको कारण भविष्यमा महत्वपूर्ण वनस्पतिहरु लोप हुनसक्ने तर मिचाहा प्रजातिहरु बढ्ने देखाएका छन्। यिनै समस्याहरुको कारण मानिसहरु बसाई सर्न बाध्य हुने, थप गरिब हुने आदि छन् र समग्रमा यसले हाम्रो आर्थिक सामाजिक वातावरणीय अवस्थालाई असर पुर्‍याउनेछ।

कतिपय कुराहरु देखिइसकेका छन्। कति हामीलाई थाहै नभई परिवर्तन भइरहेका होलान्। तर जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएका कतिपय जोखिम हामीले बुझ्न बाँकी नै छ। यस सम्बन्धि धेरै हल्लाखल्ला भएतापनि अलि विश्वसनिय संश्लेषण हुन बाँकी छ जुन जरुरी छ।

हामीले यत्रो ठूलो आयोजना बनाउँदै छौं तर यसका बारेमा उठेका विविध सवालहरुलाई जवाफ दिंदा र त्यसलाई सम्बोधन गर्दा आयोजनालाई फाइदा नै हुन्छ तर विकास विरोधी भनिदियो, प्रश्नको जवाफ दिन पनि परेन।

नेपालमा एउटा भनाई नै छ- विनाश नगरी विकास आउन्न। साँच्चै यस्तो हो?
तपाईंले विनाश भनेर वातावरण विनाश भन्न खोज्नुभएको होला। नेपाल र सम्भवत संसारभर पनि आर्थिक विकास र वातावरणलाई एक अर्काको विरोधीको रुपमा प्रस्तुत गर्ने एउटा दृष्टिकोण छ, जुन आफैंमा घातक छ।

मेरो बुझाईमा यी दुवै एक अर्काका परिपुरक हुन्। वास्तवमा वातावरण मानव विकासको बाधक होइन, सहयोगी हो। हाम्रो खाना, नाना, औषधि, उद्योगका कच्चा पदार्थ, हावा, पानी सबैको स्रोत वातावरण हो भने यो मानव प्रगतिको बाधक कि साधक?

तर विद्यमानको आर्थिक प्रणालीले श्रम र पुँजीको योगदानमात्रै गणना गर्दछ, आर्थिक वृद्धिलाई मात्रै विकास मान्छ। तर यो फेरिएको छ। दिगो विकासको लक्ष्य हेर्दा पनि थाह हुन्छ विकास भनेको बहुआयामिक कुरा हो भनेर। तथापि चलिआएको आर्थिक प्रणालीले अर्थतन्त्रमा टेवा पुर्‍याउने जल, जमिन, जंगल, जीवजन्तु, हावाको प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष योगदानको गणना गर्दैन। किनभने ती सम्पदाहरु कसैको निजी होइन, सबैको सार्वजनिक सम्पत्ति हो।

तपाईंसँग केही छैन भने बाँच्नको लागि के गर्नु हुन्छ? जंगलको कन्दमुल, फलफूल, नदीको माछा मार्ने त हो किनभने त्यो गर्दा तपाईंलाई कसैले रोकतोक गर्दैन नि। त्यस्ता प्रकृतिका सेवा सुविधाको वा योगदानको हिसाब निकाल्न पनि चुनौतिपूर्ण नै छ। थप उद्योगबाट उत्सर्जित हुने प्लाष्टिक, दुषित पानी, ग्यास जस्ता विकारहरु, जसले वातावरण र मानव स्वास्थ्यलाई नकारात्मक प्रभाव परिरहेको हुन्छ। त्यस्तो घाटाको हिसाब न त कम्पनीले राखेको हुन्छ न त राज्यले गरेको छ।

औद्योगिक विकारको वातावरणमा परेको असरको हिसाब त परै जाओस्, प्रदुषणले जनस्वास्थ्यमा पार्ने असर र त्यसको आर्थिक भारका हिसाब समेत पनि अहिलेको तपाईंले भन्नुभएको विकासको वासलातमा जोडिएको हुँदैन। यस्तो मोडल तात्कालीन रुपमा फाइदाजनक जस्तो देखिए पनि दीर्घकालिन रुपमा घाटाको मोडल हो।

उदाहरणको लागि विनाश नभई विकास हुँदैन भन्ने मानसिकताले विकासको नाममा हामीले विगतको ५० बर्षमा बागमती नदीमात्रै होइन, त्यहाँको सभ्यता, पहिचान, त्यहाँको जलचर सबैको विनाश गर्‍यौं। अब बागमतीलाई पुरानो अवस्थामा फर्काउन भनेर विभिन्न आयोजनाहरुमा कति खर्च लागेको छ भन्नुस् त? सुरुमा नै विकासको मोडल बनाउँदा बागमतीको स्वास्थ्य पनि जोडिने दृष्टिकोण बनाएको भए, यसका सकारात्मक र नकारात्मक प्रभावलाई मिहिन ढंगले केलाएको भए विनाश हुँदैन थियो।

त्यसको लागि विकासप्रतिको बुझाइलाई अग्ला भवन, चौडा सडक, भीमकाय संरचना मात्रै हो भन्ने साँगुरो दृष्टिकोणबाट बाहिर निकाल्न जरुरी छ। जब विकासको परिभाषालाई हामीले फराकिलो बनाउन थाल्दछौं, हामीले विनाश नगरी कसरी विकास हुन्छ भनेर भन्न छोड्छौं।

विकास र वातावरणीय विनासको कुरा निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बनाउने क्रममा पनि बहसमा आएको थियो। लाखौँ रुखहरु काटिन्छन् भनेर यसको विरोध पनि भइरहेको छ। यस्ता कुराले त प्रत्येक आयोजना नबढ्ने भयो त?
मेरो बुझाई अनुसार, निजगढको एकतर्फी नबनाउने भनेर कसैले पनि विरोध गरेका छैनन्। म आफू विभिन्न देशका साठीभन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय एयरपोर्टहरु देखेको छु, पुगेको छु। नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको एयरपोर्ट चाहिन्छ र बनाउनुपर्छ भन्ने कुरामा मेरो असहमति छैन। वातावरणको पक्षमा तर्क गर्नेहरुले निजगढको लाभ हानीको कुरा गर्दा जसरी यसले यथास्थितिमा वातावरणीय हानीको पक्षलाई बेवास्ता गरिएको छ, त्यसलाई लाभहानीको हिसाबमा समेट्न पर्‍यो र त्यसको आधारमा विकल्पका ठाउँ र उपाय खोज्न सुझाएका हुन्।

तर यो निर्विकल्प हो भन्दै रुख काट्न हतारो गरेपछि बहस गर्ने ठाँउ नै भएन। मानिलिऔं, यसको विकल्पमा अन्य ठाँउमा, नभए कमभन्दा कम वातावरणीय, सामाजिक क्षति कसरी पुराउने भन्ने उपायको खोजी दोस्रो पक्ष हो। त्यसमा यसले पुर्‍याएको वातावरणीय क्षतिलाई अन्यत्र अपसेटिङ (यसको हानीलाई अर्को ठाँउबाट पूरा गर्ने) कुरा पनि पर्दछ।

यसलाई वातावरणमैत्री हिसाबले निर्माण गर्ने कुरा पनि हो। ठूलो घना जंगल मासेर बनाएपछि त्यसको नतिजास्वरुप जलजन्य प्रकोपबाट यति ठूलो लगानीको प्रोजेक्ट कसरी बचाउने भन्ने प्रश्न पनि हो। जुन नाजायज प्रश्नहरु होइन। हामीले यत्रो ठूलो आयोजना बनाउँदै छौं तर यसका बारेमा उठेका विविध सवालहरुलाई जवाफ दिंदा र त्यसलाई सम्बोधन गर्दा आयोजनालाई फाइदा नै हुन्छ तर विकास विरोधी भनिदियो, प्रश्नको जवाफ दिन पनि परेन।

रुख काटौं, भोलि बन्ला नबन्ला देखा जाएगा भन्ने सोचले आयोजना बढाएर हुन्छ? यस्तो हचुवा पारा हाम्रो विकासको हरेक आयोजनामा देख्न सकिन्छ। एयरपोर्टकै कुरा गर्दा बन्दै गरेको गौतमबुद्ध विमानस्थलको सुरुको डिजाइनमा विमानस्थलको गेटबाट प्लेनको ढोकासम्म सिधै पुग्ने प्यासेन्जर बोर्डिङ ब्रिज पनि रहेनछ।

त्यसको लागि बजेट बढाइएको समाचार पढ्दा म आश्चर्यमा परें। हरे! हामी कुन शताब्दीमा एयरपोर्ट बनाउँदै छौं जस्तो लाग्यो। त्यस्ता पूर्वाधार निर्माण देखिने अल्पकालीन सोच हामीले बनाएका आकाशे पुलदेखि सडक सबैमा देखिन्छ। दुई तीन दशक अघि बागमती जोगाऔं भन्ने मान्छेहरुलाई यस्तै विकास विरोधी बिल्ला भिराइन्थ्यो। त्यतिबेला सामाजिक सन्जाल नभएकोले त्यो आवाज कम सुनिन्थ्यो। अहिलेको अवस्था तपाईंले देख्नुभएकै छ।

काठमाडौंको सडक धुलाम्मे पार्ने ठेकदारलाई धुलो उडाएको भनेर कतै कारबाही भएको मैले सुनेको छैन। जबकि त्यो धुलोको कारण हजारौं मान्छे मरेका छन्, दिर्घरोगी बनेका छन्। समाजलाई ठूलो आर्थिक र जनस्वास्थ्यको भार बोकाएको छ। त्यसलाई कारबाही गर्न थाल्ने भने प्रदुषण घट्थ्यो। धुलो नउडाइकन बाटो बनाउन सकिन्छ त। अन्यत्र गरिरहेका छन्।

त्यसो भए वातावरण विनाश बिना पनि विकास सम्भव छ? 
यो एकदमै महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो। मलाई त्यस्तो सम्भावना छ जस्तो लाग्छ। मानव जातिको बृहत्तर भलाईको लागि पनि त्यस्तो आर्थिक प्रणालीको खोजी हुन आवश्यक छ जस्तो लाग्दछ। हरेक चिजको सीमाना भएजस्तै पृथ्वीको पनि छ। प्रयोगशालामा एउटा पेट्री डिस (सानो सिसाको भाँडो) मा पानी, खाना राखेर ब्याक्टेरिया राखिदिनुभयो भने के हुन्छ?

ब्याक्टेरिया यति द्रुत गतिले जन्मन्छ र फैलन्छ कि कुरै नगरौं। त्यसपछि ब्याक्टेरियाको सन्तानले त्यो भाँडोको डाँडाकाडाँ सबै ढाक्छ। त्यसरी जन्मने बाँच्ने र फैलने प्रजातिलाई प्रकृति छनौटको हिसाबले सफल भनिन्छ, त्यसो गर्न नसक्नेलाई असफल। अनि के हुन्छ थाह छ? त्यहाँ खाना, पानीको अभाव भएर सबै ब्याक्टेरिया मर्छन्।

यो पृथ्वी त्यो प्रयोगशालाको काँचको भाँडो र त्यो ब्याक्टेरियालाई मानिस हो भन्न सक्नुहुन्छ। ब्याक्टेरियामा मात्र होइन, पृथ्वीमा सबैभन्दा सफल भनिएका प्रजातिहरुको दुखान्त त्यस्तै लोप हुने हो। यसको सीमितता हामीले बुझ्न जरुरी छ। यसले असीमति ‘ब्ल्यांक चेक’ दिँदैन।

सन्तुलनको लागि चारवटा फेरबदल आवश्यक छन्। प्रकृतिको योगदानलाई विकासमा समेटन सक्ने दृष्टिकोणको निर्माण, व्यक्तिगत उपभोगमा फेरबदल, व्यवसायको काम गर्ने तरिकामा फेरबदल, सरकारको उत्प्रेरणा र दण्डको व्यवस्थामा फेरबदल आवश्यक छ।

मैले माथि नै भनिसकेको छु, प्रकृतिले मानव भलाईको लागि गरेको योगदानलाई अहिलेको आर्थिक प्रणालीमा आत्मासात् गर्ने। अहिलेको उत्पादन सम्बन्धले प्रकृतिको दोहनलाई सघाउने हिसाबले उत्प्रेरणा (incentive) दिइरहेको छ।

हिजो मानव जनसंख्या कम हुँदा त्यस्तो दोहनको प्रभाव ठूलो हुन्थेन किनभने प्रकृतिको पुनः पुरानै अवस्थामा फर्कने गुण (जस्तै जंगल फडानी भएको ठाँउमा फेरी नयाँ उम्रने, नदीमा कम परिमाणका फोहर पानी मिसाउँदा, पानी आफै संग्लो हुने गुण) को कारण दोहनको असर देखिँदैन थियो। तर अहिले जनसंख्या वृद्धि, हाम्रा आवश्यकतामा आएको फराकिलोपनले गर्दा प्रकृतिको दोहन यति द्रुत र घनीभूत भएको छ कि प्रकृतिले पुरानै अवस्थामा फर्कनसक्ने गुण गुमाइसकेको छ। त्यसकारण अब दोहनलाई उत्प्रेरणा दिने प्रणालीको ठाउँमा संरक्षणलाई सघाउने दिने निति राज्य, व्यवसायले ल्याउन जरुरी छ।

म सानै हुँदा ८ वटा रारा चाउचाउको खालि खोल फिर्ता गरेमा कलम, कचौरा उपहार दिने गर्थ्यो। हिजो आज छैन। अहिलेसम्म त्यस्तो भएको भए, हाम्रा डाँडाकाँडा, नदीनाला प्लाष्टिकले भरिदैन थियो या कम पक्कै हुन्थ्यो।

तेश्रो, सरकारले वातावरण संरक्षणका कानुन जसको उद्देश्य आर्थिक विकाससँगै वातावरणलाई कम हानी गर्ने वा संरक्षण गर्ने छ, त्यसको कडाईका साथ लागू गर्ने हो। काठमाडौंको सडक धुलाम्मे पार्ने ठेकदारलाई धुलो उडाएको भनेर कतै कारबाही भएको मैले सुनेको छैन। जबकि त्यो धुलोको कारण हजारौं मान्छे मरेका छन्, दिर्घरोगी बनेका छन्। समाजलाई ठूलो आर्थिक र जनस्वास्थ्यको भार बोकाएको छ। त्यसलाई कारबाही गर्न थाल्ने भने प्रदुषण घट्थ्यो। धुलो नउडाइकन बाटो बनाउन सकिन्छ त। अन्यत्र गरिरहेका छन्।

चौथो, मानवीय उपभोगमा परिवर्तन ल्याउने। हामीले प्रकृतिको दोहन कम भएका, वातावरणलाई हानी नहुने किसिमका वस्तुहरुको उपभोग गर्ने। यी कामहरु सुरुमा सानो हुन्छ, यो विस्तारै बढाउँदै लग्नुपर्छ।

कस्तो अवस्थालाई वातावरण विनाश मान्ने? 
मैले माथि पनि भनिसके प्रकृतिको दोहन त्यो लेवलमा गर्ने जुन लेवलमा पुगेपछि प्रकृतिले पुरानै अवस्था वा लयमा फर्किने क्षमता गुमाउँछ, त्यसलाई विनाश भन्ने हो कि?

देश बनाउँछु भन्ने भावनामा बगेर नेपाल फर्कनुभन्दा आफ्नो क्षेत्रमा आफ्नो क्षमताले सकेको योगदान दिन्छु र असल नागरिक बन्छु भन्ने सोचले फर्किने हो भने सायद फ्रस्टेसन हुँदैन।

तपाईले केही समय पहिले वातावरण सम्बन्धी संयुक्त राष्टसंघीय प्रतिवेदन पनि सहलेखन गर्नुभयो। विश्वको अहिलेको वातावरण विनाशको अवस्था कस्तो देख्नुहुन्छ?
मैले गत वर्ष प्रकाशित वातावरणीय सेवा र जैविक विविधता सम्बन्धी महत्त्वपूर्ण प्रतिवेदनमा सहलेखनको साथै विश्वमा ठूला वैज्ञानिक नीतिहरु कसरी बन्ने रहेछ, सरकारहरुले कसरी निर्णय गर्ने रहेछन् भनेर सिक्ने मौका पाएको थिए।

म लगायतका विश्वका १६० भन्दा बढी विज्ञहरुले मिलेर ३ बर्ष लगाएर लेखिएको १८०० पृष्ठ लामो उक्त प्रतिवेदन त्यस विषयको अहिलेसम्म कै सबैभन्दा ठूलो, अध्यावधिक र विश्वसनीय प्रतिवेदन हो। उक्त प्रतिवेदनले उठाएका तथ्यको आधारमा अबको १० वर्षको विश्वको जैविक विविधता संरक्षणको रणनीति बन्ने हो।

तर कोभिडको कारण चीनमा हुने भनिएको उक्त रणनीति बनाउने दुई सय जति राष्ट्रको सम्मेलन रोकियो। हामीले उक्त प्रतिवेदनमा पाएको तथ्यले पृथ्वीको अवस्थाको दुरुह चित्र प्रस्तुत गरेको छ। पृथ्वीको वातावरणीय स्वास्थ्य नराम्रोसँग खलबलिएको छ। मानिसको लागि चाहिने खाद्यान्न, बालीनाली, औद्योगिक उत्पादनमा व्यापक वृद्धि भए पनि प्रकृतिले दिने अन्य सेवा र सुविधाहरुमा व्यापक कमी आएको छ। पृथ्वीको दुई तिहाईभन्दा बढी क्षेत्रफल मानव चपेटामा परेका छन्।

यहाँको फोक्सो मानिने उष्णवन क्षेत्रको १ अर्ब हेक्टर वन फडानी भएको छ। पृथ्वीको मृगौला भनिने सिमसार क्षेत्रको ८५ प्रतिशत भूभाग नासिएको छ। पृथ्वीबाट थुप्रै जीवजन्तु लोप भएका छन्। यस्तै दोहन कायम रहे अबको दश बर्षभित्रमा १० लाख जीवजन्तु लोपहुने प्रक्षेपण छ।

वायू, प्लाष्टिक प्रदुषण बढ्दो छ। मिचाह प्रजातिका वनस्पतिहरु फैलिँदो छ। समग्रमा पृथ्वीको वातावरण बिग्रदो छ र दुर्भाग्यवश त्यसको कारक हामी सबैभन्दा बुद्धिमान भनिएको मानव जाति बन्न पुगेका छौं।

अन्त्यमा, तपाई नेपाल फर्कनुभयो। तपाईं जस्तै विदेशमा पढेका, काम गरेका र नेपाल फर्कन चाहनेहरुलाई के भन्न चाहनुहुन्छ?
विदेशिने मध्ये नेपाल फर्किएको न त म पहिलो हुँ, न त अन्तिम। यो प्रकृया हो। कतिपय मानिसहरु नेपाल बनाउने भन्दै नेपाल फर्किएका छन्। कतिपय हल्लाखल्ला नगरी सुटुक्क आएर काम गरिरहेका छन्।

सायद पत्रिकाहरुमा लेखिरहने भएकोले होला मैले यसरी आफ्नो कुरा राख्ने मौका पाए। म देश बनाउँछु भन्ने ठूलो महत्त्वाकांक्षा राखेर फर्किएको होइन। मैले मेरो सीमितता बुझेको छु। मेरा निश्चित योजनाहरु छन् जुनबारे माथि नै भनिसकें। म कसैको आशा गरेर फर्किएको पनि होइन।

मेरो अनुभवमा आधारित सल्लाह दिन सक्ने स्थानमा छु भने मैले भन्ने त्यही हो। आफ्नो सीमितता बुझ्नुस्। धेरैसँग अपेक्षा नर्गनुस्। आफ्नो बालबच्चा पढाउने, सामान्य सहज जीवन कसरी बिताउने, के र कहाँ काम गर्ने भन्ने कम्तिमा पाँच बर्षको राम्रो योजना बनाउनुस् र त्यसको तयारी गर्नुस्।

फर्कनुभन्दा एक बर्ष पहिले अलिकता गृहकार्य गर्नुस्। देश बनाउँछु भन्ने भावनामा बगेर नेपाल फर्कनुभन्दा आफ्नो क्षेत्रमा आफ्नो क्षमताले सकेको योगदान दिन्छु र असल नागरिक बन्छु भन्ने सोचले फर्किने हो भने सायद फ्रस्टेसन हुँदैन।

कोरोनापछिको पृथ्वी : सम्मान अब वातावरणलाई

यतिखेर कोभिड–१९ महाव्याधिको कारण विश्वभरका मानवीय गतिविधि लगभग ठप्प छ । आकाशमा उड्ने जहाजहरूको संख्यामा ९६ प्रतिशतले गिरावट आएको छ । धर्तीमा गुड्ने सवारी–साधनमा ग्यारेजमा थन्किएका छन् । चौबीसै घन्टा चलायमान रहने विश्वका ठूला सहर र प्रमुख व्यापारिक केन्द्र सुनसान छन् । विश्वभरका शिक्षालय, कार्यालय र कारखानाका गेटमा ताला झुन्डिएको छ र पसलहरूमा सटर लागेको छ । हालसम्म एक लाखभन्दा बढीको ज्यान लिइसकेको कोभिड–१९ महाव्याधिले मानवजीवनका सबै पक्षहरूमा र विश्व अर्थतन्त्रलाई अकल्पनीय प्रभाव पारेको छ । कोरोना संक्रमण फैलनाबाट रोक्न गरिएको बन्दाबन्दीको कारण विश्वको लगभग आधी जनसंख्या यतिखेर घरभित्र थुनिएका छन् ।

कोरोनाको बन्दाबन्दीको कहर कति दिन, महिना वा वर्षमा सकिन्छ ? त्यो अहिले नै भन्न नसकिए पनि यति भने भन्न सकिन्छ–यसले विश्वभर पार्ने आर्थिक र सामाजिक प्रभाव वर्षाैँ सम्म रहनेछ । एसियाली विकास बैंकका अनुसार यसले विश्व अर्थतन्त्रमा २.३ देखि ४.८ ट्रिलियन डलरबराबरको नोक्सानी पार्नेछ । आइएलओका अनुसार कोरोनाको कारण यो वर्षभित्रमा विश्वभर करिब दुई करोड ५० लाख मानिसहरूको रोजगारी गुम्नेछ ।

रोजगारी र मानव स्वास्थ्यलाई तहसनहस पारिरहेको कोरोनापछिको पृथ्वीको स्वास्थ्यमा अर्थात् वातावरण भने कस्तो हुनेछ ? यसपछिको आगामी आर्थिक विकासको बाटो कस्तो होला ? यसले मानिसलाई प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोण बदल्न मद्दत गर्ला ? अहिले नै भन्न सकिने अवस्था छैन । तर पनि कोरोना कहरपछि सम्भवतः दुईवटा फरक बाटाहरू हुनेछन्, जसले पृथ्वीको स्वास्थ्य र त्योसँगै जोडिएको मानव स्वास्थ्यलाई प्रभाव पार्नेछन् । यस लेखमा त्यस्ता केही आयामको छोटकारीमा चर्चा गर्न खोजिएको छ ।

जनस्वास्थ्यलाई हेर्ने फरक दृष्टिकोण 

कोभिड–१९ भाइरसको स्रोत चीनको वुहानको आलो मासुबजार भएको त्यहाँ पालिएका चमेराबाट सालक हुँदै मानिसमा यो भाइरस सरेको हुन सक्ने वैज्ञानिक अनुमानपछि यसले मानिस र वन्यजन्तुसँगको अहिलेको सम्बन्धलाई हेर्ने दृष्टिकोण फेरिन सक्ने अनुभव हुँदै छ । कोभिड–१९ फैलन थालेलगत्तै चीनले अस्थायी रूपमा वन्यजन्तुको विश्व व्यापारमाथि प्रतिबन्ध लगायो । हाल चीनको त्यो अस्थायी प्रतिबन्धलाई स्थायी कानुनको रूप दिनेबारे त्यहाँ बहस भइरहेको छ ।

मानव र वातावरणलाई एकअर्काका विरोधीको रूपमा प्रस्तुत गर्ने दृष्टिकोण होइन, स्वस्थ मानवका लागि स्वस्थ वातावरण अपरिहार्य छ भन्ने चेतना चाहिएको छ ।

वाइल्ड–लाइफ कन्जर्भेसन सोसाइटीका चिनियाँ निर्देशक आइली कांगका अनुसार चीनमा यतिखेर वन्यजन्तुसम्बन्धी मौजुदा कानुनमाथि विभिन्न मन्त्रालयको पहलमा समीक्षा भइरहेको छ । जसमा विभिन्न जनावरको हालको वर्गीकरणमाथि पुनर्विचार गरिने कुरा पनि प्रमुख छ । रोयटर्सका अनुसार यसअघि पशुको वर्गीकरणमा परेको कुकुरलाई संसारका अन्य भागमा जस्तै कोरोनापछि मानिसको साथी (पेट) वर्गको जनावरमा राखिने भएको छ । त्यहाँको कृषि मन्त्रालयले मासु, खाना, दूध, ऊन र औषधिको रूपमा प्रयोग हुने जनावरलाई पशुको वर्गीकरणमा राखेको थियो । सम्भवतः चिनियाँ वन्यजन्तुको नयाँ कानुन बनेमा र वन्यजन्तुको व्यापारमाथि त्यसले अंकुश लगाएमा उक्त परिवर्तनले नेपालमा सालकलगायत वन्यजन्तुको अवैध व्यापार र सिकारलाई घटाउन मद्दत गर्न सक्छ ।

कोरोनाका कारण सुस्ताएको वा ठप्प भएको मानवीय गतिविधिका कारण विश्वभर वायु प्रदूषण घटेको समाचार आइरहेका छन् । साथै वायु प्रदूषणले कोरोनाको संक्रमणको प्रभावलाई झनै धनीभूत गर्ने नयाँ वैज्ञानिक अनुसन्धानले देखाएका छन् । एकातिर जलवायु परिवर्तन विशेष गरेर प्रदूषणले गर्दा महामारीको प्रकोप झन् बढ्ने र अर्कातिर महामारीको कारक वन्यजन्तु हुने तथ्य स्थापित हुँदै जाँदा मानव स्वास्थ्यका लागि पृथ्वीको स्वास्थ्य ठीक हुन आवश्यक छ भन्ने दृष्टिकोण स्थापित हुनेछ । यदि त्यसो भएमा आगामी दिनमा मानिसहरू प्रकृतिप्रति बढी नै संवेदनशील हुने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

तत्कालीन प्रभाव 

कोरोना महाव्याधिका कारण अहिले विश्वमा दुईवटा महत्वपूर्ण वातावरणीय सम्मेलन रोकिए र त्यसको मिति अझै तय भएको छैन । पहिलो जैविक विविधतासम्बन्धी जैविक विविधता महासन्धिको १५औँ संस्करण कोप–१५ र जलवायु परिवर्तनको अर्को महत्वपूर्ण बैठक कोप–२६ पनि स्थगन भयो । विश्वका १९६ राष्ट्रले भाग लिने भनिएको जैविक विविधता महासन्धिको सम्मेलन (कोप–१५) चीनमा हुने तय भएको थियो भने जलवायु सम्मेलन (कोप–२६) स्कटल्यान्डमा ।

सन् २०१० मा एक दशकका लागि बनाइएको विश्वको जैविक विविधता संरक्षणको रणनीतिक खाकाको म्याद यो वर्ष सकिने भएकाले र आगामी एक दशकका लागि यस्तै नयाँ विश्व रणनीतिक खाका तयार पार्नुपर्ने भएकाले चीनमा यसपालि हुने भनिएको जैविक विविधतासम्बन्धी सम्मेलन विशेष महत्वको थियो । त्यसमाथि पनि सन् २०१० मा राखिएको जैविक विविधता संरक्षणका लक्ष्यहरू, जसलाई आइची बायोडाइभर्सिटी टार्गेट भनिन्छ, त्यो कुनै पनि पूरा नभएको र विश्वभर जैविक विविधता व्यापक ह्रास भइरहेको परिपे्रक्षमा हुन लागेको उक्त सम्मेलनको महत्व ठूलो थियो । त्यसैले त्यो सम्मेलन स्थगन भएपश्चात विश्वभरमा तत्कालका लागि जैविक विविधता संरक्षणको रणनीतिमा एउटा अन्तराल देखिनेछ ।

त्यस्तै स्कटल्यान्डमा हुने भनिएको जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी राष्ट्रसंघीय सम्मेलन (कोप–२६) ले पेरिस सम्झौताको कार्यान्वयनमा ठोस काम गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो । किनभने यसअघि स्पेनको मेड्रिडमा भएको सम्मेलन (कोप–२५) कार्बन उत्सर्जन कटौती, कार्बन व्यापारको व्यवस्थापन र जलवायुजन्य क्षति तथा नोक्सानीमा लगानी र जलवायु वित्तजस्ता विषयमा विनासहमति टुंगिएको थियो । पेरिस सम्झौतालाई जलवायु परिवर्तनको कोसेढुंगा माने पनि त्यो बाध्यकारी सम्झौता होइन, स्वयंसेवी प्रकृतिको सम्झौता हो, जसबाट अमेरिकाले हात झिकेपछि पेरिस सम्झौताको प्रभावकारितामा थप प्रश्न उब्जेको थियो ।

यसपालिको कोपमा थाती रहेका यिनै मुद्दामा छलफल र निर्णय हुने अपेक्षा थियो । तर, यो सम्मेलन सरेपछि अन्योल बढेको छ । तथापि राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको पेरिस सम्झौताबाट बाहिरिने निर्णय अमेरिकाको राष्ट्रपतीय निर्वाचनपछि मात्रै कानुनी रूपमा छिनोफानो हुने भएकाले यदि ह्वाइट ट्रम्पले हारेर डेमोक्रेटिक उम्मेदवारले जितेमा जलवायु परिवर्तनको अन्योल भने चिरिनेछ । त्यसले पेरिस सम्झौतालाई व्यावहारिक रूपान्तरणका लागि अहिलेभन्दा सहज हुन सक्नेछ । त्यसमाथि यस महाव्याधिले विभिन्न देशका नेतृत्वलाई सहकार्यको आवश्यकता महसुस गरायो भने जलवायु परिवर्तनको पक्षमा थप प्रगतिशील सम्झौता पनि हुन सक्नेछ । जसबाट नेपालजस्तो जलवायु परिवर्तनको कारण बढी प्रभावित राष्ट्रहरूलाई फाइदा पनि हुन सक्नेछ ।

तर, अहिले कोरोनाको कारण विश्वको अर्थतन्त्रमा पारेको नकारात्मक प्रभावको कारण विश्वका देशको प्राथमिकता आफ्नो अर्थतन्त्रलाई सढृढ बनाउनेमा हुनेछ । घरभित्र बढ्ने बेरोजगारी र कम आर्थिक वृद्धिलाई उकास्नका लागि थप आर्थिक गतिविधि बढाउनुपर्ने चुनौतीले गर्दा ६ विकसित देशले वातावरणीय मुद्दालाई पछि धकेल्ने जोखिम छ । जसको कारण यथास्थितिकै विकास र आर्थिक गतिविधि बढेर पर्यावरणको दोहनमा झनै बढ्न सक्ने सम्भावना पनि छ । त्यसैले अहिले धेरै विकसित देशले घोषणा गरेका सहुलियतका कार्यक्रममा हरित ऊर्जामा आधारित रोजगारी प्रवर्धनका लागि खर्चनुपर्ने र वातावरणमैत्री विकासको मोडल खोजिनुपर्ने कुरा उठिरहेको छ । यदि त्यस्तो भएमा पृथ्वी र मानिससँगै फस्टाउने मौका मिल्न सक्छ ।

घरभित्रको समस्यामै अल्झनुपर्ने बाध्यताको कारण विकसित देशले विकासशील देशलाई दिने आर्थिक सहयोगमा कटौती हुन गई नेपालजस्तो जैविक विविधता संरक्षण र वातावरणको क्षेत्रमा लगभग २५ प्रतिशतजति रकम विदेशी सहायता रकममा भर पर्नुपर्ने देशलाई उक्त क्षेत्रमा सहयोग रकम घट्न गई त्यस्ता कार्यक्रम प्रभावित हुन सक्नेछ । जैविक विविधताको पक्षमा काम गर्ने विभिन्न संस्थामा बजेटको अभाव भई उनीहरूका कार्यक्रम प्रभावित हुन सक्नेछ । त्यसमाथि नेपालमा महाव्याधिले ठूलो संख्याका मानिसलाई गरिबीको रेखामुनि धकेल्नेछ । गरिबीका कारण वनफँडानीलगायत वातावरणीय ह्रास झनै बढ्न सक्ने सम्भावना पनि छ ।

कोरोना महामारीको बीचमा विश्वभरका विकसित देशबीच आरोप–प्रत्यारोप चलिरहेको छ । कोरोना महाव्याधिबीच भएको जी–सेभेन राष्ट्रहरूको सम्मेलनमा भाइरसको नामको विषयलाई लिएर विवाद हुँदा त्यसले एउटा संयुक्त वक्तव्यसमेत जारी गर्न सकेन । त्यसमाथि विश्व स्वास्थ्य संगठनको नेतृत्व र भूमिकालाई लिएर अमेरिका, अस्ट्रेलियालगायत राष्ट्रले प्रश्न उठाइरहेकाले अहिले नै स्थापित विश्वस्तरका संस्थानहरू क्षयीकरण हुने र राष्ट्रवादले थप प्रश्रय पाउने पो हो कि भन्ने संशय छ । जसले गर्दा माथि उल्लेख गरिएका जैविक विविधता र जलवायु परिवर्तनका मुद्दामा चाहिने विश्व भ्रातृत्व, सहकार्य, संस्थागत संरचना र नेतृत्व नभएर ती मुद्दा झनै ओझेलमा पर्ने सम्भावना पनि छ । त्यस्तो भएमा विश्व वातावरणजस्तो विश्वव्यापी मुद्दामा थप क्षय पुग्नेछ, जसको असर विश्वको वातावरण, जलवायु र जैविक विविधतामा प्रत्यक्ष पर्नेछ ।

अन्तमा, कोरोना महाव्याधिले मानिस, वन्यजन्तु र वातावरणको सम्बन्धलाई दह्रोसँग स्थापित गरेको छ । जनस्वास्थ्यको मुद्दा वातावरणीय स्वास्थ्यसँगै जोडिएको विषय रहेछ भन्ने कुरा बुझ्न यसले धेरै सहयोग गरेको छ । तर, अहिले अस्थायी रूपमा भइरहेको वातावरणीय सुधार (जस्तै– वायु प्रदूषण, कार्बन उत्सर्जनमा कमी) को ठूलो मानवीय, आर्थिक र सामाजिक मूल्य छ । त्यसकारण कोरोना महाव्याधिपछि ठप्प भएको मानवीय आर्थिक गतिविधि वातावरणलाई राम्रो हुने रहेछ भन्ने एकपक्षीय संकथनले मानिसलाई वातावरणको विरोधीको रूपमा करार गर्छ । यतिखेर मानव र वातावरणलाई एकअर्काका विरोधीको रूपमा प्रस्तुत गर्ने दृष्टिकोण होइन, स्वस्थ मानवका लागि स्वस्थ वातावरण अपरिहार्य छ भन्ने चेतना चाहिएको छ ।

नयाँ पत्रिकादैनिक | बैशाख १ २०७७

यो मान्छे, खै कस्तो प्रकृतिको मान्छे !

एक लाख ५१ हजार ५७८ डलर ४६ सेन्ट। हाड र मासु निर्मित मानव शरीरलाई कृत्रिम रूपमा बनाउन लाग्ने खर्च, जसमा श्रम र सरकारी कर जोडिएको छैन। बेलायतको रोयल सोसाइटी अफ केमेस्ट्रीका अनुसार मानव शरीर ५९ वटा रासायनिक तत्व मिलेर बनेको हुन्छ। तीमध्ये ९९ प्रतिशत अंश प्रकृतिमा सजिलै पाइने कार्बन, अक्सिजन, क्याल्सियम र फस्फरसले ओगटेका हुन्छन्। शरीरमा ६१ प्रतिशत हुने अक्सिजनको बजार मूल्य १४ डलर पर्छ भने शुद्ध कार्बनको मूल्य महँगो हुने भएकाले ६७ हजार डलर पर्छ। तर, मानव शरीर विशुद्ध हाड, मासुको रासायनिक थुप्रो मात्रै होइन।

लेखक विल व्राइसनका अनुसार मानिसले एक दिनमा १४ हजार पटक आँखा झिम्काउँछ। शरीरको रक्तनलीलाई पाइप जसरी जोड्ने हो भने त्यसले पृथ्वीको साढे दुई फन्को लगाउन पुग्छ। शरीरमा भएका सबै डीएनए त्यान्द्रोलाई धागो जसरी फुकाउँदै लाने हो भने त्यसको लम्बाइ नाप्न यम ग्रहसम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ। पृथ्वीमा धेरैपछि आएको मानव भनिने एउटा जनावरको शारीरिक बनोट त यति अकल्पनीय जटिल छ भने अनुमानित ८७ लाख जीवन भएको भनिएको पृथ्वीको जटिलता कस्तो होला ?

ब्रम्हाण्डीय स्तरको जटिलता र विविधता भएको पृथ्वीको लाखौँ जीवन एउटा नियमले चलेको छ, जसलाई प्राकृतिक छनोट भनिन्छ। तमाम विविधताका बाबजुद प्रकृतिमा पाइने हरेक जीवन र पर्यावरण एकअर्कामा जेलिएका छन्, जोडिएका छन्।

न्युयोर्कमा चलाइएको गाडी वा चीनमा रहेका उद्योगले फालेका धुवाँले पृथ्वीको तापमान वृद्धि गर्छ परिणामतः हाम्रो हिमालको हिउँ पग्लन्छ। हिमालमा फालेको प्लास्टिक बगेर सागरसम्म पुग्दछ र त्यसले सामुन्द्रिक जीवलाई असर पार्दछ। यसरी मानिस, जीवजन्तु र पर्यावरण एकअर्कासँग अन्तरसम्बन्धित छन्। मानिस पनि प्रकृतिको अंग भएकाले हाम्रो उत्पत्ति, विनाश, स्वास्थ्य र बिमार यहाँ बस्ने अन्य जीवजन्तु र वातावरणसँग जोडिएको हुन्छ। मानिसको डीएनए चिम्पान्जीसँग ९९ प्रतिशत, मुसासँग ८५ प्रतिशत, कुखुरासँग ६० प्रतिशतले मिल्दछ। जीवनहरू बीचको यस्तो अनौठो समानता र असीमित विविधता नै पृथ्वीको सुन्दर पक्ष हो।

यहाँ सिकार पनि छ सिकारी पनि छन्। छन्, रोगजन्य जीवाणु र जीवाणु बस्ने शरीर। प्रकृतिमा हरिणले घाँस खाने, बाघले हरिणको सिकार गर्ने, चिलले चल्ला टिप्ने गरेजस्तै रोगजन्य ब्याक्टेरिया, भाइरसजस्ता जीवाणुहरू जीवहरूको शरीरभित्र बाँच्ने र फैलने गरिरहेका हुन्छन्।

अनगन्ती रूपमा रहेका त्यस्ता जीवाणुहरू विभिन्न प्रजातिका जनावर, पशुपक्षी र वनस्पतिको शरीर (होस्ट)भित्र लुप्त वा खुला रूपमा बसिरहेका हुन्छन्। उदाहरणका लागि, इबोलाको भाइरस चमेरामा, जिका भाइरस बाँदरमा, सार्स बिरालोमा, मेर्स उँटमा, बिफरको भाइरस मानव शरीरलाई ‘होस्ट’ बनाएर  बसिरहेको हुन्छ। त्यसरी प्राकृतिक ‘होस्ट’मा वसिरहेका भाइरसको संक्रमण यदाकदा त्यही ‘होस्ट’मा रोगका रूपमा देखिन्छ तर अक्सर त्यस्ता भाइरसहरू प्राकृतिक होस्टमा कुनै लक्षणविना होस्टलाई क्षति नपुर्‍याइकन बसिरहेका हुन्छन्।

त्यस्ता जीवाणु होस्टको शरीरमा पुस्तौंअघि पसेको हुनाले त्यसलाई होस्टले अंगीकार गरिरहेको हुन्छ। क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डाना विल्लनरले गरेको अनुसन्धानले मानिसको फोक्सोमा १७४ प्रजातिको भाइरस पाइएको थियो। मानव शरीरको जिनोममा ८ प्रतिशत भाइरसको डीएनए हुन्छ। त्यस्ता भाइरसका डीएनएले मानिसको शरीरमा विभिन्न प्रोटिन  उत्पादन गर्न सघाउँछन्। तीमध्ये केही प्रोटिन शरीरलाई फाइदा गर्ने हुन्छन् भने केहि बेफाइदा गर्ने। पीएनएएस जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनका अनुसार मानव गर्भमा शालले उत्पादन गर्ने ‘हेमो’ नामक प्रोटिन मानव शरीरभित्र रहेको भाइरसको डीएनएको मद्दतले बन्दछ। भाइरसका त्यस्ता डीएनएहरू  करोडौं वर्ष पहिले नै मानव पुर्खाको शरीरमा प्रविष्ट गरेको बताइन्छ। उत्पत्ति र विकासको क्रममा ब्याक्टेरिया भाइरसजन्य वातावरणमा हुर्कंदा मानव लगायतका जीवजन्तुका शरीरले ती जिवाणुलाई अपनाएको हुन्छ।

प्रकृतिमा बाँचिरहेका विभिन्न जीवजन्तुका शरीरभित्र रहेका रोगजन्य भाइरस लगायतका जीवाणुहरूको भण्डारलाई महामारी विज्ञानको भाषामा व्याधिकोश (डिजिज रिर्जभ्व्यर) भनिन्छ। त्यस्तो व्याधिकोशमा रहेको भाइरस जब उसको प्राकृतिक होस्टबाट सरेर नयाँ शरीरभित्र पस्दछ, त्यसले नयाँ होस्टलाई अस्वस्थ बनाउँछ र महाव्याधि निम्त्याउँछ। अहिलेको संसारभर फैलिएर बितण्डा मच्चाइरहेको कोभिड-१९ भाइरस चमेराको शरीरबाट निस्केर सालक हुँदै मान्छेमा सरेको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूले अनुमान गरेका छन्।

जसरी जंगलमा बस्ने बाघ घरपालुवा जनावरको सम्पर्कमा आएमा मृगको बदलामा गाईबस्तुको सिकार गर्दछ। त्यसरी नै प्राकृतिक रूपमा कुनै जंगली जनावरको शरीरभित्र बसिरहेको ब्याक्टेरिया भाइरसजस्ता जीवाणु त्यस्ता जनावरको सम्पर्कमा मानिस पुगेपछि मानिसमा सर्ने गर्दछ। त्यसो त जनावरबाट मान्छेमा मात्रै होइन, प्राकृतिक रूपमा मानिसमा पाइने भाइरस वा ब्याक्टेरियाहरू अन्य जनावरमा सरेर जीवजन्तुलाई रोग लाग्ने पनि गर्दछ।

जनावरबाट मानिसमा सर्ने व्याधि

सन् १९३२ ताका न्युयोर्क विश्वविद्यालयका अध्येता विलियम ब्रेवनर बाँदरमाथि पोलियो खोपको अनुसन्धान गर्दै थिए। एकदिन प्रयोगशालामा बाँदर समात्ने क्रममा बाँदरले उनको हातमा टोकिदियो। टोकाइले खासै ठूलो चोट लागेन। उनले घाउमा आयोडिन लगाएर काम जारी राखे। तीन दिनपछि घाउ वरपर रातो बिबिरा देखियो। घाउ दुख्ने र सुन्निने हुन थाल्यो। त्यसपछि उनलाई व्यथाले च्याप्दै लग्यो र दुई हप्तापछि उनले ज्यान गुमाए। धेरैपछि उनको मृत्युको कारण थाहा भयो- बाँदरले टोक्दा बाँदरबाट हप्र्स वि भन्ने भाइरस उनको शरीरमा सरेको रहेछ।
अमेरिकाका कतिपय प्रयोगशालामा अनुसन्धानका लागि राखिएका जनावरहरूको हेरचाहको काम गर्नेहरूमा सरेको उक्त भाइरसले पछिल्लो समयमा सन् १९९७ मा अमेरिकाको अटलान्टास्थिति एउटा बाँदरको अनुसन्धान गर्ने प्रयोगशालामा काम गर्ने एक जना मानिसको ज्यान लिएको थियो।

त्यसरी जनावरबाट मानिसमा सर्ने व्याधिहरूले संसारमा बर्सेनि बीसौँ लाख मानिसको ज्यान लिन्छ। गएको ५० वर्षयता पृथ्वीमा देखिएका ३०० नयाँ रोगजन्य जीवाणुको स्रोतमध्ये दुई तिहाइ जीवाणुको स्रोत जनावर विशेष गरी जंगली जनावर थिए। अहिले फैलिरहेको कोभिड-१९ मात्रै होइन, एड्स, इबोला, जिका, हेन्ड्रा, सार्स, मेर्सजस्ता पछिल्ला महाव्याधिको स्रोत वा त्यस्ता रोगहरू ल्याउने भाइरसको प्राकृतिक होस्ट जंगली जनावरहरू हुन्।

न्युयोर्क विश्वविद्यालयको प्रयोगशाला होस् या चीनको वुहानको मासु बजार या अफ्रिकाको घनाजंगल विभिन्न बहानामा मानिसहरू जंगली जनावरको सामिप्यमा पुगेका छन्। अनुसन्धानका लागि, मासुका लागि, घरमा पालेर राख्ने साथी (पेट)का लागि मानिसले विचित्र प्रकारका जीवजन्तुसँग हिमचिम बढाइरहेका छन्। त्यसैले विश्वभर वन्यजन्तुको वैध–अवैध व्यापार फस्टाउँदो छ। विश्वमा वन्यजन्तुको व्यापारलाई  लागूऔषध, सामानको मिसावट र मानव तस्करीपछिको चौथो ठूलो अवैध व्यापार मानिन्छ।

संसारभर फैलिएको वन्यजन्तुको व्यापारका लागि चीन विश्वकै केन्द्रबिन्दु मानिन्छ। एक अध्ययनअनुसार चीनमा सालक, ब्वाँसो, दुम्सी, चमेरा, बिरालो, बँदेललगायतका ५४ वटा विभिन्न जंगली जनावर घरेलुकरण गरेर पाल्ने पनि गरिन्छ। चीनभित्र बीसौँ हजारको संख्यामा रहेका त्यस्ता वन्यजन्तु पाल्ने फार्ममा पालिएका त्यस्ता जनावरहरूको वार्षिक कारोबार ७४ बिलियन डलरको हाराहारीमा छ। त्यसो त चीनमा मात्रै होइन, अमेरिकालगायतका विकसित देशहरूमा पनि विचित्रका (एक्जोटिक) जनावरहरूलाई घरपालुवा जनावरका रूपमा पाल्ने चलन बढ्दो छ। जसले गर्दा मानिसलाई जनावरको नजिक मात्रै होइन, वन्यजन्तुजन्य रोगको नजिक पनि पुर्‍याएको छ। त्यसको साथै वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थानमा गरिएको क्रुर मानवीय अतिक्रमण पनि वन्यजन्तुबाट मानिसमा रोग सर्ने प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष कारण बनेका छन् ।

पर्यावरणीय अतिक्रमण 

जसरी फल लागेको रुखलाई हल्लाएपछि त्यसबाट फलहरू  झर्दछन्। जीवाणुको प्राकृतिक भण्डार खल्बलिएपछि व्याधिजन्य भाइरस ब्याक्टेरियाहरू त्यसबाट बाहिर निस्कन्छन्। उदाहरणका लागि गाईबस्तु वा मानिसलाई लाग्ने एन्थ्रेक्स नामक सरुवा रोगको कारक व्यासिलस एन्थ्रेर्‍यासिस भनिने ब्याक्टेरिया माटोमा सुषुप्त अवस्थामा बसिरहेको हुन्छ। माटो उधिनिएपछि वा त्यस्तो माटोको सम्पर्कमा मानिस वा अन्य जनावर पुगेपछि त्यो ब्याक्टेरिया जनावरको शरीरमा छिरेर त्यसले रोग लगाउँदछ।

यतिखेर वन विनाश गरेर खनिज पर्दाथको उत्खनन गर्ने, बाटोलगायतका पूर्वाधार निर्माण गर्ने, कृषियोग्य भूमिको विकास गर्ने कार्यले मानव जातिले प्रकृतिरूपी जटिल रुखलाई नराम्रोसँग हल्लाइरहेको छ। तर, विडम्बना हामीले त्यस्ता रुख हल्लाउँदछौं, जसको फल कस्तो छ र त्यो भुइँमा झरेपछि त्यसले के कस्तो हानि पुर्‍याउँछ भन्ने परिणामका बारेमा हामी अनभिज्ञ छौं। अज्ञानी छौं। त्यस्ता परिणामगत सम्बन्धहरू बुझ्न सघाउने पर्यावरणीय विनाश र मानव बिमारीको अन्तरसम्बन्धको वैज्ञानिक अनुसन्धानहरू भर्खरै मात्र सुरु हुन थालेका छन्।

हालसालै ब्राजिलको एम्याजोन जंगलमा गरिएको एक अनुसन्धानले वन विनाशसँग औलो (मलेरिया) रोगको फैलाहटको सम्बन्ध प्रत्यक्ष जोडिएको देखाएको थियो। त्यहाँका आठ सय गाउँमा १३ वर्ष लगाएर गरिएको उक्त अध्ययनअनुसार १० प्रतिशतले जंगल विनाश बढेमा मलेरिया रोग ३.३ प्रतिशतले वृद्धि हुनसक्ने देखाएको थियो। त्यस्तै अर्को अनुसन्धानले सन् २०१७ मा अफ्रिकामा फैलिएको इबोलाको एक कारक त्यहाँको भूउपयोगमा आएको परिवर्तनलाई ठम्याएको थियो। भूउपयोगमा आएको बदलावले चमेरा र चिम्पान्जीजस्ता जनावरहरूको प्राकृतिक वासस्थानमा खानेकुरा अभाव हुन गएर उनीहरू एकै ठाउँमा साँघुरिन पुगेका थिए। जसका कारण चमेराबाट चिम्पान्जीमा र त्यसबाट मानिसमा इबोला भाइरस सर्नेे वातावरण बनेको थियो। जंगली जनावरको मासु खाँदा पनि मानिसमा इबोला भाइरसले संक्रमण गरेको हुनसक्ने अर्को अनुसन्धानको अनुमान छ।

अन्तमा, यो लेख छाप्दासम्म कोभिड-१९ भाइरसले ९५ हजार मानिसको ज्यान लिइसकेको छ। संसारका सबैजसो देशमा फैलिएको यसले विश्व अर्थतन्त्रमा दोस्रो विश्वयुद्ध पछिकै ठूलो धक्का पुराउने अनुमान गरिँदै छ। पृथ्वी विजय गरेको ठान्ने मानव जाति प्रकृतिभित्रै रहेको आँखाले नदेखिने, उमार्न पनि नसकिने, गतिहीन, जीवित वा निर्जीवको ठेगानसमेत नभएको एउटा भाइरससँगको लडाइमा छ। उक्त खतरनाक भाइरसबाट बच्न मानव जातिले त्यसविरुद्ध ठूलो युद्ध घोषणा गरेको समयमा रेचल कार्सनलाई सम्झनु उपयुक्त हुनेछ। डीडीटीजस्ता विषादीको प्रयोगले पर्यावरणमा पारेको असरबारे सन् १९६२ मा ‘साइलेन्ट स्प्रिङ’ पुस्तक लेखेर संसारलाई पर्यावरणप्रति सचेत हुन झक्झकाउने अमेरिकी वातावरणकर्मी रेचल कार्सन भन्छिन्, ‘मानव पनि प्रकृतिको हिस्सा भएकाले मानव जातिको प्रकृतिविरुद्धको युद्ध अन्तत्वगत्वा मानव जातिको आफैंविरुद्धको युद्ध हो ।’ कोरोना महाव्याधिको समाप्तिपछि पनि मानिसले प्रकृतिविरुद्धको क्रुर युद्ध यसरी जारी राख्ला वा छोड्ला ?

अन्नपूर्ण दैनिक । २९ चैत २०७६

अस्वस्थ पृथ्वी, रोगी मान्छे

काठमाडौँ — १४ डिसेम्बर १९२९, क्रिसमसको दस दिनअघि । अमेरिकाको मेरिल्यान्ड उद्योग वाणिज्य संघका महासचिव सिमोन मार्टिनले आफ्नी पत्नी लिलियन मार्टिनलाई सुगा उपहार दिए । दुर्भाग्यवश, क्रिसमसकै दिन उक्त सुगा रोगले मर्‍यो ।

लगत्तै श्रीमती र छोरीज्वाइँ बिरामी परे । उनीहरु चिकित्सकलाई भेट्न पुगे । चिकित्सक मार्टिन परिवारलाई लागेको अनौठो रोगबारे जानकार थिए । उनीहरुलाई सुगाबाट मानिसमा सर्ने सरुवा रोग सुगाज्वार अर्थात् सिटाकोसिस लागेको थियो । उक्त घटनापछि वासिङ्टन पोस्टले ‘सुगाज्वारले डाक्टर अचम्मित’ शीर्षकमा समाचार छाप्यो । त्यसपछि मार्टिनले सुगा किनेको पसलका कर्मचारी, उनीहरुलाई जाँच्ने चिकित्सक एकपछि अर्को गर्दै बिरामी परे ।

तीमध्ये केही मरे । अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरु उक्त रोगले तरंगित बने । महिनादिनपछि सुगाज्वार अमेरिकाको राष्ट्रिय संकटमा परिणत भयो । उक्त रोगबारे अनुसन्धान गर्ने जिम्मेवारी पाएका राष्ट्रिय सरसफाइ प्रयोगशालाका वैज्ञानिक चार्ल्स आम्स्ट्रङलाई समेत उक्त रोगले समात्यो । मर्ने वा बाँच्ने दोसाँधमा पुगेका उनले एउटा असामान्य निर्णय गरे ।

उक्त रोग लागेर निको भएका बिरामीको रगत झिकेर आफ्नो शरीरमा चढाए । उनी बाँचे, तर प्रयोगशाला संक्रमित भएकाले सबै कुरा नष्ट गरियो । प्रयोगशालामा ताला लाग्यो । त्यसको दुई महिनापछि उक्त प्रयोगशालाले थप अनुसन्धानका लागि दाम मात्रै पाएन, नयाँ नाम पनि पायो— नेसनल इन्स्टिच्युट अफ हेल्थ अर्थात् एनआईएच । गत वर्ष एनआईएचको वार्षिक अनुसन्धान बजेट २६ बिलियन डलरभन्दा बढी थियो ।

१ डिसेम्बर २०१९, चीनको वुहान सहर । सर्प, चरा, चमेरा, लोखर्के, खरायो लगायतका वन्यजन्तुको मासु वा जिउँदो बेचबिखन हुने बजारमा काम गर्ने कामदारहरुमा निमोनिया जस्तो अज्ञात रोग देखा पर्‍यो । रुघाखोकी लाग्ने, उच्च ज्वरो आउने, श्वास–प्रश्वासमा समस्या हुने संक्रमितहरु एक्कासि बढ्न थाले । तीमध्ये केही मरे । पाँच हप्तापछि जनवरी ७ मा उक्त अज्ञात रोगको पहिचान गरियो— कोभिड–१९ । यो लेख तयार पार्दासम्म उक्त रोगबाट साढे ३ लाखजति मानिस संक्रमित भएका छन्, तीमध्ये करिब १५ हजारको मृत्यु भइसकेको छ । १९२ देशमा फैलिसकेको कोभिड–१९ को घातांकीय फैलावट जारी छ ।

९० वर्षअघि अमेरिकाको राष्ट्रिय संकट बनेको सुगाज्वार र अहिले विश्वकै महाव्याधि कोभिड–१९ मा थुप्रै भिन्नता छन् । संक्रमण भएका व्यक्तिको मृत्युको अनुपात, रोगको फैलावट, रोगको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक असर मात्रै होइन, रोगको कारक पनि फरक छन् । सुगाज्वारको कारक क्लाइमेडिया सिटाकी नामक ब्याक्टेरिया थियो भने कोभिड–१९ को कारक सार्स कोभ–२ नामक कोरोना परिवारको भाइरस । तथापि सुगाज्वार र कोभिड–१९ बीचमा एउटा ठूलो समानता छ— दुवै रोगको उत्पत्तिस्रोत वन्यजन्तु हुन् । सुगाबाट मानिसमा सुगाज्वार सरे जस्तै कोभिड–१९ सम्भवतः चमेराबाट सालक हुँदै मानिसमा सरेको हुन सक्ने पछिल्ला वैज्ञानिक अनुसन्धानहरुले देखाएका छन् ।

महाव्याधिका कारक : अस्वस्थ प्रकृति

सुगाज्वर र कोभिड–१९ मात्रै होइन, पछिल्लो समयमा संसारमा देखा परेका महामारीहरु एचआईभी/एड्स, इबोला, एचवानएनवान, सार्स, मेर्स र जिका रोगहरुसम्म सबैको उत्पत्तिस्रोत विभिन्न वन्यजन्तु नै थिए । कुनै बेला विश्वमै सनसनी मच्चाएको एड्स वन्यजन्तुको सिकारका क्रममा चिम्पान्जीसँगको मानिसको संसर्गबाट मानिसमा सरेको थियो भने, इबोला, मेर्स र सार्स जस्ता रोगहरु वन्यजन्तुको मासु बजारबाट मानिसमा सरेको विश्वास गरिन्छ ।

एउटा प्रतिवेदन अनुसार, जनावरबाट मान्छेमा सर्ने सरुवा रोगका कारण संसारमा वर्षेनि १० लाखभन्दा बढी मानिसको मृत्यु हुने गर्छ । ‘प्लस वान’ जर्नलमा प्रकाशित लेखका अनुसार, सन् १९८० देखि २०१३ सम्म विश्वमा २१५ वटा महामारी फैलिएका थिए, जसले विश्वभरका साढे ४ करोड मानिसलाई संक्रमित बनाएको थियो । तीमध्ये ६० प्रतिशतभन्दा बढी रोगहरुको उत्पत्तिस्रोत जनावर थिए र जसमध्ये दुईतिहाइ रोगहरु जंगली जनावरमा पाइने ब्याक्टेरिया, भाइरस लगायतका जीवाणुका कारण मानिसमा सरेका थिए । मानिसका अनौठा सोख र उपभोगका कारण वन्यजन्तुसँग मानिसको बढ्दो हिमचिम र वनविनाश लगायतका वन्यजन्तुको वासस्थानमा आएको ह्रासका साथै जलवायु परिवर्तनका कारण वन्यजन्तुबाट मानिसमा रोग सर्ने वातावरण बनिरहेको छ ।

गत वर्ष प्रकाशित संयुक्त राष्ट्रसंघीय प्रतिवेदन — जसमा मैले सहलेखन गरेको थिएँ — का अनुसार, मानिसको दोहनका कारण यतिखेर पृथ्वी ठूलो संकटबाट गुज्रिरहेको छ । ५० वर्षयता पृथ्वीको फोक्सो मानिने उष्ण प्रदेशीय वनको विनाश बढेको छ । मृगौला मानिने सिमसार सखाप भएको छ । हजारौं वन्यजन्तु लोप र लाखौं लोपोन्मुख भएका छन् । प्लास्टिक लगायतको प्रदूषण बढेको छ । जलवायु परिवर्तन र मिचाहा प्रजातिका जीवजन्तुको बढोत्तरी भएको छ । मानवदोहनका कारण प्रकृतिले मानिसलाई दिने १८ वटा प्रमुख योगदानमध्ये १४ वटामा व्यापक कमी आएको छ । समग्रमा मान्छेका कारण पृथ्वी अस्वस्थ बनेको छ । त्यही कारण प्रकृतिले महामारीसँग प्रतिरोध गर्ने, पानी र हावालाई शुद्ध बनाउने, विपत्तिसँग लड्ने जस्ता प्राकृतिक क्षमता गुमाउँदै छ ।

मानिसको सोखका कारण विश्वभर वन्यजन्तुको वैध–अवैध व्यापार फस्टाउँदो छ । यतिखेर मानिसले हजारौं वर्षयता पाल्दै आएका घरपालुवा जनावरहरुको संख्या ठूलो मात्रामा बढेको मात्रै होइन, नयाँ जनावरहरु मान्छेका आहारा वा पाल्तु बनेका छन्, जसका बारेमा हामीलाई निकै कम जानकारी छ । उदाहरणका लागि, कुकुर मानिससँगै बसेको ४० हजार वर्षभन्दा बढी भएको अनुमान गरिन्छ । लामो आत्मीय सम्बन्धका कारण मानिस र कुकुर दुवैका अनुवंशमा समेत फेरबदल (को–इभल्भ्ड) भएका छन् ।

तर नेपालबाट तस्करीसमेत हुने कोभिड–१९ को सम्भाव्य कारक मानिएको सालकसँग मानिसको सम्बन्ध नयाँ हो । सालक, चमेरा जस्ता जनावर पाल्न योग्य हुन् या होइनन्, त्यस्ता जनावरसँगको सामीप्यले मानिस वा जनावरलाई कस्तो प्रभाव पर्छ भन्ने जानकारी अझै छैन । वुहानका मासुपसलहरुको अवस्था हेर्दा मानिसहरु त्यस्ता अनजान जंगली जनावरहरुसँगै बसेका देखिन्छन्, जसको परिमाणबारे उनीहरु अनभिज्ञ छन् । वुहानमा जस्तो मानिस र वन्यजन्तुको निकटता अन्यत्र विरलै पाइन्छ ।

एकातिर मानिसहरु सोखका कारण आफूले कम बुझेका जंगली जनावरको समीपमा पुगेका छन् भने, अर्कातिर वनविनाश र अतिक्रमणका कारण जंगली जनावरहरु मानवबस्तीमा पसेका छन् । मानव इतिहासमै यसअघि कहिल्यै नदेखिएको मानव र वन्यजन्तुको यस्तो सामीप्य जीवजन्तुबाट मान्छेमा रोग सर्ने सेतु बनेको छ ।

संसारमा भूमध्यरेखा वरपरका उष्ण प्रदेशमा अन्यत्रभन्दा ज्यादा र पृथक् प्रजातिका जीवजन्तु र वनस्पति पाइन्छन् । भूमध्यरेखाबाट जति बढी उत्तर वा दक्षिणतिर गइन्छ, त्यति नै प्रजातिको संख्या घट्दै जान्छ । त्यसो त भूमध्यरेखा वरपरका उष्ण प्रदेशीय क्षेत्र मानिसलाई रोग लगाउने जीवाणुहरुको पनि खानी हो । त्यसैले वैज्ञानिकहरु भन्छन्— जसरी भकारी फोर्दा त्यहाँबाट थुप्रै कीराहरु निस्कन्छन्, त्यसरी नै उष्ण प्रदेशीय जंगल विनाश गर्दा त्यहाँ भएका जीवाणुहरु निस्कन्छन् । वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमका अनुसार, जिका, इबोला लगायतको महामारीको सीधा सम्बन्ध वनविनाशसँग छ । पछिल्लो समयमा जलवायु परिवर्तनले यस्तो महामारीलाई थप सघाएको छ । जस्तै— जलवायु परिवर्तनका कारण नेपालका उच्च पहाडी भेगसम्म लामखुट्टे पुगेको छ, जसका कारण त्यस क्षेत्रमा लामुखुट्टेले सार्ने रोगहरुको बढोत्तरी भएको छ ।

अज्ञात संसारको यात्रा

पृथ्वीमा कति प्रजातिका जीवजन्तु छन्, त्यसको अवस्था अज्ञात छ । हालसम्म करिब १२ लाख प्रजातिको मात्रै पहिचान गरिएको छ । लेखिका मेरी क्लेर एरियटका अनुसार, पृथ्वीमा अनुमानित ५ नो निलियन (३० वटा शून्य) ब्याक्टेरिया छन्, जुन यस ब्रह्माण्डमा भएका ताराहरूको संख्याभन्दा ज्यादा हो । पृथ्वीमा भएका ब्याक्टेरिया, भाइरस, प्रोटोजोवा लगायतका सूक्ष्म जीवाणुहरुको तौल संसारभरका सम्पूर्ण वनस्पति, जीवजन्तुको कुल तौलभन्दा बढी छ । मानिसको शरीरमा लगभग ४० हजार प्रजातिका ब्याक्टेरिया र १०० ट्रिलियन ब्याक्टेरियाका कोषहरू हुन्छन् । मान्छेको शरीरमा मानव कोषभन्दा बढी ब्याक्टेरियाका कोषहरु हुन्छन् ।

हाम्रो शरीरमा ती ब्याक्टेरिया विकासक्रमसँगै उत्पत्ति र विकासित भएका हुन्छन् र पारस्परिक रूपमा सहयोगी बन्दै जान्छन् । हाम्रो पाचनशक्तिदेखि ‘मुड’ को फेरबदल गर्नेसम्मका काम ती ब्याक्टेरियाले गर्छन् भने, मानवशरीरले तिनलाई गाँस र बास उपलब्ध गराउँछ । अन्य जीवजन्तुको जीवाणुसँगको सम्बन्ध पनि त्यस्तै हुन्छ । जब एक जनावरबाट त्यस्ता जीवाणुहरु अर्को नयाँ जनावर वा मानिसमा सर्छन्, तिनले रोग निम्त्याउँछन् । जस्तै— पोथी एनाफेलिस लामखुट्टेबाट मानिस लगायतका जनावरमा प्लाज्मोडियम जीवाणु सरेमा औलो रोग लाग्छ । सम्भवतः चमेरा, सालक, चिम्पान्जीबाट मानिसमा सरेका भाइरस लगायतका जीवाणुहरुले महामारी निम्त्याउँछन् । तर त्यस्ता असंख्य जीवाणुबारे हाम्रो ज्ञान निम्छरो छ । मानिसलाई संसारमा भएका करिब १ प्रतिशत वन्यजन्तु भाइरसबारे मात्रै थाहा छ । मानव अज्ञानताको यस्तो भयावह अवस्थाले समयसमयमा मानवजाति महाव्याधिको समीप पुग्ने गर्छ । पछिल्लो समय देखिएको कोभिड–१९ को अवस्था दुई महिनाभन्दा अघि अज्ञात थियो ।

नयाँ चुनौती, पुरानै तरिका

९० वर्षअघि अमेरिकामा सुगाज्वार बढेपछि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति हर्बर्ट हुवरले संक्रमण बढ्न नदिन सुगा आयातलाई प्रतिबन्ध लगाए । त्यसै गरी कोभिड–१९ को महामारीपछि चीनले वन्यजन्तुको ओसारपसार र व्यापारमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । तर यतिखेर अमेरिकामा ८३ लाख सुगा घरपालुवाका रहेको अनुमान गरिन्छ । जसरी अमेरिकी सुगा निर्यातको प्रतिबन्ध सीमित समयका लागि मात्रै रह्यो, सायद हालको वन्यजन्तु व्यापारमाथिको चिनियाँ प्रतिबन्ध पनि कोभिड–१९ को नियन्त्रणपछि त्यस्तै हुन सक्छ र हामी अर्को महामारी नहुँदासम्म पुरानै पारामा फर्किसकेका हुनेछौं । तर १९२९ को अमेरिकाको सीमितता र २०२० को विश्वको व्यापकतामा यतिखेर धरती–आकाशको फरक छ ।

कोभिड–१९ लगत्तै चीनले ‘लक डाउन’ गरेर नियन्त्रणको प्रयास गरे पनि भूमण्डलीकृत विश्वमा कोभिड–१९ चीनबाट बाहिरिन कसैले रोक्न सकेन । मानिसले इतिहासमा विभिन्न महामारीमाथि विजय प्राप्त गर्दै आएको परिप्रेक्ष्यमा कोभिड–१९ माथि ढिलोचाँडो विजय प्राप्त होला नै, तर त्यसको मूल्य निकै चर्को हुनेछ । त्यसैले कोभिड–१९ जस्ता दोहोरिरहने महाव्याधिहरुले ल्याउने संकटबाट मुक्त हुने एउटा उपाय प्रकृतिप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोणमा फेरबदल हो । आशा गरौं, कोभिड–१९ ले हामीलाई बारम्बार सम्झाउनेछ— मानवजाति पनि प्रकृतिकै एक अंग भएकाले मान्छे स्वस्थ रहन पृथ्वीको स्वास्थ्य ठीक हुन जरुरी छ ।

कान्तिपुर दैनिक| चैत्र १०, २०७६ २१:५३